Австралияның жануалар дүниесі туралы қазақша реферат
Австралия жануарлар дүниесінің жалпы сипаты
Австралияның фаунасы түрлер саны жағынан аса мол емес, әсіресе аралдық аумақтарда жануарлар дүниесі салыстырмалы түрде кедей. Бұның басты себебі — материк пен көптеген аралдардың ұзақ уақыт бойы Жер шарының өзге бөліктерінен оқшау дамуы. Оқшаулану табиғи іріктелудің ерекше бағытын қалыптастырып, өзіндік әрі өзгеше фаунаның пайда болуына әкелді.
Сонымен қатар Австралия фаунасында Оңтүстік Америка, Антарктида және Оңтүстік Азия фауналарымен ортақ немесе туыстас өкілдер де кездеседі. Австралия мен мұхиттық аралдардың (әсіресе Жаңа Зеландияның) фаунасы ежелгілігімен, эндемизмнің жоғарылығымен және реликт белгілерінің айқындығымен ерекшеленеді.
Неге кейбір топтар жоқ?
Австралия мен мұхиттық аралдарда дүниенің басқа бөліктеріне кең таралған жануарлардың бірқатар ірі топтары кездеспейді. Ең алдымен, плацентарлы сүтқоректілердің көптеген отрядтары, сондай-ақ құстар мен улы жыландардың кейбір тектері мен тұқымдастары мұнда табиғи түрде қалыптаспады.
Австралиялық аймақ және оның ерекшелігі
Австралия мен мұхиттық аралдардың фаунасы бір жағынан ұқсас болғанымен, екінші жағынан айқын айырмашылықтарға да ие. Осы ерекшеліктер ішкі аймақтарға бөлуді мүмкін етеді. Мұндай жіктеуде материк пен Тасмания, Жаңа Гвинея, Жаңа Зеландия және Полинезия қамтылатын Австралиялық аймақ қарастырылады.
Біртесіктілер: ежелгінің тірі ізі
Австралия фаунасының ең тән белгісі — төменгі сатылы сүтқоректілердің, яғни біртесіктілер мен қалталы сүтқоректілердің кең таралуы. Біртесіктілердің негізгі өкілдері — үйректұмсық және ехидна. Олар тек Австралия материгінде және кейбір жақын аралдарда ғана сақталған.
Қалталы сүтқоректілер: түрлік әр алуандылық
Қалталы жануарлар Австралияға салыстырмалы түрде кейінірек — антропогеннің бас кезінде келген деп есептеледі. Австралия аймағында қалталылардың 130-ға дейін түрі бар. Олар жоғары сатыдағы сүтқоректілердегі әртүрлі биологиялық типтерге сәйкес келетін топтарды құрайды: қалталы жыртқыштар, кеміргіштәрізділер, өрмелеушілер, жәндікқоректілер және шөпқоректілер.
Кенгуру тұқымдастары
Кенгурулар саны көп әрі пішіні мен тіршілік дағдылары бойынша әртүрлі. Көпшілігі үйірімен тіршілік етеді.
Құстардың эндемизмі
Австралияда құстардың 666 түрі белгілі, соның шамамен 450-і — эндемик.
Аймақтық айырмашылықтар және табиғи орта
Австралия материгінің әр бөлігіндегі фауна қазіргі табиғи жағдайға да, тарихи даму ерекшеліктеріне де тәуелді. Ұзақ уақыт теңізбен бөлініп жатқан батыс пен шығыс арасындағы түрлік айырмашылық соның айқын дәлелі.
Ылғалды ормандар: ағашта тіршілік ететін жануарлар
Австралияның солтүстігі мен шығысында, сондай-ақ Жаңа Гвинея мен өзге аралдардың ылғалды және субтропиктік ормандарында ағашта тіршілік ететін жануарлар көбірек таралған. Солардың бірі — коала (қалталы аю). Ол түнде белсенді болып, уақытының көп бөлігін ағашта өткізіп, жапырақпен қоректенеді. Сонымен бірге кузу, қант тиіні және ағаш кенгуруы да жиі кездеседі.
Жаңа Гвинеяда көршілес Азия фаунасының кейбір өкілдері де бар. Мысалы, жабайы шошқа осы аралда кездеседі.
Ішкі сулар: ежелгі балықтар мекені
Австралияның ішкі сулары балықтарға бай. Олардың ішінде эндемик және өте ежелгі түрлер таралған. Ерекше мысал ретінде триас дәуірінен бері айтарлықтай өзгермей сақталған қос тынысты рогозуб балығын атауға болады.
Саванналар мен ашық кеңістіктер: кенгурулар әлемі
Австралияның солтүстік және орталық бөліктеріндегі саванналарда, бұталы тоғайларда және ашық кеңістіктерде фауна өзгеше қалыптасқан. Шөпқоректі жануарларға азық мол аймақтарда кенгурудың әртүрлі түрлері мекендейді. Ең ірі сұр кенгуру секіргенде 10 метрге дейін ұзарып, 2–3 метрге дейін биіктей алады; денесінің ұзындығы құйрығымен қоса 3 метрге жуықтайды. Жартасты және бұталы алқаптарда валлаби кенгуруы кездеседі.
Адам және динго әсері
Кенгуру популяцияларына адам әрекеті мен австралиялық динго иті айтарлықтай ықпал етті. Динго — жирен жүнді, шағын, төзімді әрі ұзақ қашықтыққа шапшаң жүгіретін жыртқыш. Ол жемін ұзақ уақыт бойы қуып ұстай алады. Динго Эйр көлі маңында кең таралған, кейде үй малдарына шабуыл жасап, қауіп төндіруі мүмкін.
Ехидна: тікенді эндемик
Бұталы тоғайларда денесі тікенмен қапталған жергілікті эндемик — ехидна мекендейді. Ол да біртесіктілерге жатады: жұмыртқа салып көбейеді. Негізінен құмырсқа илеуіне ұзын жабысқақ тілін сұғып, құмырсқамен қоректенеді. Түнде белсенді, қауіп төнсе жер қазып, тез жасырынып қалады.
Құстар: эму және алуан түрлі топтар
Құстар арасында эму сияқты ірі түрлер, егінге зиян келтіретін шөпқоректі тоты құстар, сондай-ақ су құстары мен су маңын мекендейтін көптеген түрлер бар. Олардың бір бөлігі солтүстік жарты шардан қоныс аударатын құстарға жатады.
Тасмания: ерекше арал фаунасы
Тасмания аралының жануарлар дүниесі бірқатар өзгешеліктерімен көзге түседі. Мұнда тарихи кезеңдерде қалталы қасқыр және қалталы пері сияқты ерекше түрлер сақталғаны белгілі. Аралдың оңтүстігінде Антарктида фаунасына тән өкіл — пингвин де кездеседі.
Австралия фаунасының мәні түрлер санының көптігінде емес, ұзақ оқшауланудың нәтижесінде қалыптасқан бірегей эволюциялық жолында: эндемиктер, реликт түрлер және біртесіктілер мен қалталылардың айрықша рөлі осы өңірді биогеография тұрғысынан ерекше етеді.