Елдегі тарихи жағдайлар мен саяси - әлеуметтік ахуал туралы қазақша реферат
ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиетінің бағытын сол дәуірдегі қазақ қоғамының саяси-әлеуметтік жағдайынан бөліп қарау мүмкін емес. Әдеби шығармалардың көркемдік-идеялық болмысын, жанрлық түрленуін және ішкі құбылыстарын қоғамдағы қарым-қатынастар мен мазасыз кезеңнің дүниетанымы аясында ғана толық түсінуге болады.
Тарихи белес және қайшылықтардың үдеуі
Бұл кезең қазақ қауымы үшін аса күрделі тарихи белес болды. Дәл осы тұста алашшыл зиялылардың көкейтесті мұраты айқындалып, қозғалыс біртіндеп ұйымдасқан күшке айналды. Сонымен қатар большевиктер партиясының қазақ жерінде орнығуы да белсенді сипат алып, саяси қайшылықтарды күшейтті.
Алаш идеясы
Ұлттық мүдде, автономия, оқу-ағарту және елдік теңдік сияқты мақсаттар күн тәртібіне шықты.
Большевиктік ықпал
Жаңа саяси күштердің пайда болуы қоғамдағы бағыт-бағдарды екіұдай етіп, тартысты тереңдетті.
Қазақстанның Ресейге қосылуының ұзақ процесі аяқталып, империялық қысым дала тіршілігін толық шырмады. Капиталистік қатынастар, сауда-саттық, өндірістік пайдаға ұмтылыс және осының бәріне сүйенген отаршыл саясаттың зардаптары күшейді. Шортанбай мен Дулат жырлаған «зар заман» елесі нақты тарихи шындыққа айналғандай болды: ақша қатынасы тереңдеп, жердің байлығы жыртқыштықпен игеріле бастады.
Отаршылдықтың нақты салдарлары
- Кен орындары бар өңірлерде тұрпайы концессиялардың ашылуы.
- Пайдакүнем топтардың ағылып келуі және табиғи байлықтың талан-таражға түсуі.
- Шұрайлы жерлердің тартып алынуы, жергілікті халықтың шеттетілуі.
- Бай-феодалдар мен патша әкімшілігінің елді қанау жүйесін күшейтуі.
- Ұлттық ой-сана мен мәдениеттің дамуына кедергі келтіру, қысым мен шектеу.
Әдебиеттің түлеп, бақылаудың күшеюі
Осындай түбегейлі өзгерістер тұсында қазақтың ұлттық әдебиеті де жаңғырып, айқын бағыттарға бет алды. Алайда ұлттық әдебиеттің қоғамдық ықпалы сезілген сайын цензура мен қадағалау құрсауы да тарыла түсті. Жаңа ғана бой көтеріп келе жатқан қазақ баспасөзі мен баспа орындары түрлі шектеулерге ұрынды.
Соған қарамастан әдебиеттегі идеялық-көркемдік бағдарлар, ақындық мектептер мен ағымдар бұрынғыдан да айқындалып, жаңа тақырыптарға батыл барды. Жер, ел теңдігі, тәуелсіздік, оқу-ағарту, халықты ояту — дәуір әдебиетінің өзекті өзегіне айналды.
Әдебиеттің қоғамдық қызметі
Қоғамдық-саяси партиялар толық қалыптасып үлгермеген, ел қайраткерлері аз ортада көркем сөз бен публицистиканың рөлі ерекше артты. Ақын-жазушылар халықты ұйыстырып, бағыт-бағдар ұсынатын бастаушы күш ретінде көрінді.
Ұлттық баспасөз: мінбер, пікір, тартыс
Бірінші орыс төңкерісінің дүмпуі халық арасына жеткеннен кейін қазақ даласында газет-журналдар мен кітаптар түрлі таралыммен жарық көре бастады. 1907–1917 жылдар аралығында «Қазақ», «Айқап», «Алаш», «Бірлік туы», «Сарыарқа», «Үш жүз» сияқты басылымдар жарияланып, қоғамдық ойдың кеңістігін ұлғайтты.
«Қазақ» газеті мен «Айқап» журналы
Ахмет Байтұрсынов пен Мұхамеджан Сералин жетекшілік еткен бұл басылымдар тарихи ахуалды кең талдап, қазақ қоғамының зәру мәселелерін ұғынықты тілмен жеткізді. Екі басылым арасындағы пікір қайшылықтары да түптеп келгенде сол дәуірдің саяси-әлеуметтік ерекшеліктерінен туындады.
Баспасөздің ауыр тағдыры
Серпінді басталғанымен, көптеген басылым ұзақ өмір сүре алмады: бірі жабылып, бірі тоқтап қалып, үздік-создық жариялануға мәжбүр болды. Соған қарамастан, олар ұлттық идеяны таратуда шешуші қызмет атқарды.
1918–1919 жылдары Жүсіпбек Аймауытов пен Мұхтар Әуезов негізін қалаған «Абай» журналы қысқа мерзім ішінде ұлттық әдебиет пен мәдениетті жаңа белеске көтере алды. Бұл кезеңде көркем публицистика мен әдебиеттің ара жігі жиі тоғысып, сөз өнері қазақ ахуалын сипаттауға әрі алдағы бұлыңғыр күндерден жол іздеуге бағытталды.
Абай мұрасын жариялау: рухани өмірдегі ірі құбылыс
1904 жылы ұлы ақын Абай Құнанбайұлы дүниеден өтті. Ақын мұрасын хатқа түсіру мен жүйелеу ісі жедел қолға алынды. Абайдың әдеби хатшысы Мүрсейіт (Нұрсейіт) Бікеұлы 1905 жылы ақын өлеңдері мен қарасөздерін араб әліпбиімен көшірді. Бес жылдың ішінде ұлы ақын шығармаларының үш қолжазбасы (1905, 1907, 1910) түзілді.
Жариялану хронологиясы
- 1909
- Санкт-Петербургте «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұлының өлеңі» деген атпен жеке кітап болып басылды.
- 1916
- Орынборда «Абай термесі» жинағы жарық көрді.
- 1922
- Қазан мен Ташкентте жинақ түрінде қайта басылды; Ташкент басылымы оқу-ағарту саласына қажеттілігімен түсіндірілді.
- Құрастырушылар
- Түзетушілер қатарында Халел Досмұхамедов пен Уәлихан Омаров аталады; әзірлеу ісіне Нәзір Төреқұлов жауапты болды.
1909 жылғы жинаққа енген Кәкітай Ысқақұлы Құнанбаевтың «Абай (Ибраһим) Құнанбайұлының өмірі» атты мақаласы бүгінге дейін құнды еңбектер қатарында бағаланады. Кітаптың жарық көруіне Әлихан Бөкейхановтың бастамашы әрі жебеуші болғаны белгілі.
Неге бұл ерекше маңызды болды?
Абай шығармаларын небәрі он үш жылдың ішінде төрт рет қайта жариялау — сол кездегі саяси қысым мен баспа мүмкіндіктерін ескерсек, айрықша ықыластың дәлелі. Бұл қазақ елінің рухани өміріндегі ірі құбылыс қана емес, бір ақын мұрасын жүйелі түрде таныту арқылы ұлттық әдебиеттің жаңа сапалық деңгейге көтерілгенін көрсетті.
Дәуір сабақтастығы
ХІХ ғасырдағы рухани толысу ағартушылық-демократиялық бағытты орнықтырса, ХХ ғасыр басындағы саяси дүмпулер әдебиет алдына жаңа міндеттер қойды.
Сөздің салмағы
Публицистика мен көркем сөз тоғысқан тұста әдебиет елдік мұраттың қоғамдық мінберіне айналды.
Ұлттық ояну
Жерден айыру, отаршыл қысым және экономикалық теңсіздік ұлттық санадағы серпілісті күшейтіп, әдебиеттің тақырыптық өрісін кеңейтті.