Тұрақты өндірістік шығындар

Күрделі қаржылар және инвестициялық қызметтің қатысушылары

Қазақстанда да, шетелде де жеке және заңды тұлғалар инвестициялық қызметтің өкілдері бола алады. Мұндай инвестицияларға несие желісін ашу, қарыздар, гранттар және техникалық көмек көрсету сияқты құралдар жатады.

Жүргізілген зерттеулердің қорытындысы елімізде инвестиция көлемі жеткіліксіз екенін көрсетеді. Бұл жағдай республикаға шетел инвестицияларын тартуға қолайсыз режимнің ықпалы бар деген тұжырымға негіз болады.

Банк жүйесінің шектеулері және нақты секторды қаржыландыру

Мемлекеттік банктің қаржы ресурстары шектеулі. Бұл шектеу Қазақстандағы екінші деңгейдегі акционерлік, жеке, біріккен және коммерциялық банктер үшін де тән.

Макроэкономикалық тұрақсыздық

Инфляция, жұмыссыздық және өндірістің құлдырауы жағдайында банктер тез табыс табу үшін көбіне қысқа мерзімді несиелер беруге бағдарланады.

Тәуекелдің күшеюі

Қаржы нарықтарындағы тұрақсыздық пен инвестициялық тәуекелдердің жоғарылауына байланысты коммерциялық банктер нақты секторды ұзақ мерзімді несиелеуге аз көңіл бөледі.

Нәтиже

Коммерциялық банктердің залалға ұшырауы да кездеседі. Соған қарамастан, мемлекеттік те, коммерциялық банктер де ұлттық экономикаға әлеуетті инвестор бола алады.

Ақшаның уақыт құны және пайыз түрлері

Инвестициялық жобада күтілетін пайданы есептеудің негізгі тәсілдерінің бірі — ақшаның уақыт құны. Әртүрлі уақыт кезеңдерінде келетін ақша ағымдарына (күрделі қаржы салымы, қаржыландыру туралы шешімдер) баға беру үшін уақыт факторын ескеру қажет.

Пайыз мөлшерлемесі

Қарыз немесе несие ұсынылған кезде төлем сомасы жай немесе күрделі пайыз арқылы есептеледі. Пайыз мөлшерлемесі — қарыз алушының несие берушіге белгілі бір уақыт кезеңі үшін негізгі қарыз сомасынан төлейтін пайызы.

Жай пайыз

Тек қана негізгі қарыз сомасына есептелетін пайыз.

Күрделі пайыз

Пайыздың өзі де капиталдандырылып, келесі кезеңдерде пайызға пайыз есептелетін тәсіл.

Шығындар құрылымы: тұрақты және өзгермелі

Өнім көлеміне байланысты өндірістік шығындар екі топқа бөлінеді: тұрақты және өзгермелі.

Тұрақты шығындар

Өндірілген өнім көлемі өзгерсе де, мөлшері тұрақты болып қалатын шығындар.

Өзгермелі шығындар

Өндірілген өнім көлемінің өзгеруіне қарай ұлғайып немесе азайып отыратын шығындар.

Есептік мысал: жобаны қаржыландыру құрылымы және болашақ құн

Төмендегі мысалда жалпы инвестиция көлемі 2500 млн доллар деп алынып, оның қарыз және меншік құралдарына бөлінуі көрсетіледі.

Қаржыландырудың үлестік құрылымы

Қарыздалған құралдар 2500 × 0,55 = 1375 млн доллар
Меншік құралдар 2500 × 0,45 = 1125 млн доллар

Қарыз капиталының болашақтағы құнын есептеу

Ұзақ мерзімді инвестициялық жобада қарыздалған қаражат бойынша инвесторға төленетін болашақ құн (FV) 9 жыл және 8% мөлшерлеме үшін былай есептеледі:

FV₉ = 1375 × (1 + 0,08)⁹ = 2748,631 млн доллар

Есептеуде бастапқы қарыз сомасы мен болашақ құн арасындағы айырма 9 жылға бөлініп, орташа жылдық мән ретінде берілген:

(2748,631 − 1375) / 9 = 152,6257 млн доллар

Ескерту: соңғы формуладағы «/ 9» белгісі орташа жылдық шаманы көрсету үшін қолданылған. Егер мақсат жалпы өсімді анықтау болса, бөлуді қолданбай, айырманы жеке көрсету орынды.