Экономикада жұмыс бастылар
Еңбек нарығының өзгеруі: тәуелсіздік кезеңіндегі жаңа шарттар
Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін экономикада нарықтық қатынастар қалыптаса бастады. Бұл үдеріс еңбек нарығы құрылымының өзгеруімен қатар жүрді: жұмыс күшінің әрекет ету шарттары жаңарып, жұмыс күшіне сұраныстың да, ұсыныстың да сандық және сапалық сипаты өзгерді.
Еңбек нарығын реформалау бұрынғыдай мемлекет толық басқарған жұмыспен қамту және жалақы төлеу жүйесін біртіндеп нарықтық тетіктермен алмастыруды көздеді. Яғни жұмыс орындары, еңбекақы және кадр қозғалысы сұраныс пен ұсыныстың өзара ықпалы арқылы айқындала бастады.
Маңызды ой
Жұмыссыздық статистикасы әрдайым халықтың нақты әл-ауқатын толық ашып бермейді: жұмыс орындарының сапасы, тұрақтылығы, әлеуметтік қорғалуы және табыс деңгейі де шешуші рөл атқарады.
Жұмыссыздықтың негізгі себептері
1) Құрылымдық өзгерістер және теңгерімнің бұзылуы
Нарықтық қатынастардың қалыптасуы мен даму кезеңінде экономиканың құрылымдық өзгерістері еңбек нарығындағы сұраныс пен ұсыныстың тепе-теңдігін бұзды. Соның салдарынан кей салаларда артық жұмыс күші пайда болып, жұмыссыздықтың өсуі байқалды.
2) Тұрақсыз жұмыспен қамту және табыс көзінің жоғалуы
Кейбір мемлекеттік емес жұмыс орындары тұрақсыз болып, әлеуметтік кепілдіктері әлсіз болды. Мұндай жағдайда жұмысынан айырылған адамдардың табыс көзі үзіліп, әлеуметтік тәуекелдер күшейеді.
Жұмыстан босатудың жиі кездесетін себептері (іріктемелі зерттеу деректері)
Жұмыссыздардың әрбір алтыншысы қысқарту салдарынан жұмыстан босатылған.
Әрбір сегізінші адам кәсіпорынның жабылуына байланысты жұмысынан айырылған.
2002–2007 жылдар динамикасы: еңбек ресурстары және жұмыссыздық
Кесте 1. Қазақстан Республикасының еңбек ресурстары (мың адам)
Көрсеткіштер мәтіндегі деректер негізінде берілді (кей жолдарда бастапқы деректер толық емес болуы мүмкін).
| Көрсеткіш | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Еңбек ресурстары | 9140,1 | 8813,6 | 8471,2 | 8399,0 | 8531,4 | — |
| Экономикалық белсенді халық | 7489,5 | 7440,1 | 7052,6 | 7055,4 | 7107,4 | 7479,5 |
| Экономикада жұмыспен қамтылғандар | 6518,9 | 6472,3 | 6127,6 | 6105,4 | 6201,0 | 6699,1 |
| Жалдамалы жұмыскерлер | — | 4418,4 | 4271,3 | 3783,0 | 3504,4 | 3863,6 |
| Өз бетінше жұмыспен қамтылғандар | 1600,5 | 2201,0 | 3783,0 | 3354,2 | 3504,4 | 2835,5 |
| Жұмыссыздар | 970,6 | 967,8 | 925,0 | 950,0 | 906,4 | 780,4 |
| Жұмыссыздық деңгейі, % | 13,0 | 13,0 | 13,1 | 13,5 | 12,8 | 10,4 |
2007 жылғы құрылым
- Жұмыспен қамтылғандар
- 6699,1 мың
- Жалдамалы жұмысшылар
- 3863,6 мың
- Өз бетінше жұмыспен қамтылғандар
- 2835,5 мың
Үрдіс нені көрсетеді?
Нақты сектордағы өндірістің өсуі жаңа жұмыс орындарының ашылуына ықпал етіп, жұмыспен қамтуды арттырды және жұмыссыздықты төмендетті. Дегенмен еңбек нарығы тек санмен өлшенбейді: тұрақты, ресми және әлеуметтік қорғалған жұмыс орындарының үлесін арттыру ұзақ мерзімді әсер береді.
Мемлекеттік саясат және бағдарламалар
2006 жылғы “Кедейлік және жұмыссыздықпен күрес” бағдарламасының бағыттары
- Кедей топтарға әлеуметтік көмек көрсету және белсенді жұмыспен қамту саясаты арқылы кедейлік ауқымын қысқарту.
- Экономикалық өсім мен әлеуметтік саладағы жалғаспалы реформалар негізінде өмір сүру деңгейін көтеру.
- Әлеуметтік бейімдеу, экономикалық реабилитация және қолдау шаралары арқылы кедейшілікпен күресті күшейту.
Неге өңірлік тәсіл маңызды?
Еңбек нарығы әр өңірде әртүрлі: ауыл мен қаладағы жұмыспен қамту құрылымы, салалық басымдық, көлеңкелі және өз бетінше жұмыспен қамтылу деңгейі бірдей емес. Сондықтан шешімдер де өңірдің ерекшелігіне бейімделіп, еңбек ресурстарын басқару жүйесі тұрақты түрде жетілдірілуі тиіс.
Әдістеме: жұмыссыздық қалай өлшенеді?
Статистика органдары жұмыссыздық пен жұмыспен қамтуды арнайы іріктелген және оқытылған сұхбат жүргізушілердің көмегімен іріктемелі зерттеу арқылы бағалайды. Мұндай тәсіл тіркелген жұмыссыздық көрсеткішін толықтырып, еңбек нарығындағы нақты үрдістерді дәлірек байқауға мүмкіндік береді.
Өңірлік деректер: тіркелген жұмыссыздық және жұмыспен қамту қызметі
2003 жыл: тіркеу және өтініштер
Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің деректері бойынша 2003 жылдың қаңтар–маусым айларында жұмыспен қамту жөніндегі уәкілетті органдарға жұмыссыз ретінде 146,5 мың адам өтініш білдірген, оның маусымдағы үлесі 24,9 мың адам болды. Өтініш білдірушілердің елеулі бөлігі ауыл тұрғындары еді.
- Есепте тұрғандар (маусым соңында)
- 172 мың
- Үлес (экон. белсенді халық ішінде)
- 2,4%
2004 жыл: дисбаланс және бос орындар
2004 жылы жұмыспен қамту саясаты еңбек саласындағы дисбаланстар мен диспропорцияларды жоюға, жұмыс күшінің бәсекеге қабілеттілігін арттыруға бағытталды. Дегенмен жаңа ашылған жұмыс орындары еңбек нарығындағы сұранысты толық өтей алмады: бос орындар ұсынысы көп жағдайда жалпы сұраныстың шамамен 10%-ын ғана жапты.
Осы контексте халықты жұмыспен қамту деңгейін көтеру міндеті мемлекеттік деңгейде бірнеше рет баса айтылып, өңірлік бағдарламалар арқылы нақты шаралар күшейтілді.
Кесте 2. Жұмыспен қамту органдарының жәрдемімен жұмысқа орналасқандар (қаңтар–наурыз)
| Аумақ | 2005 | 2006 |
|---|---|---|
| Облыс бойынша | 2418 | 2339 |
| Қалалық елді мекен | 1373 | 1187 |
| Ауылдық жер | 1045 | 1152 |
| Шымкент | 556 | 430 |
| Арыс | 80 | 69 |
| Кентау | 189 | 233 |
| Түркістан | 235 | 212 |
| Бәйдібек ауданы | 108 | 87 |
| Қазығұрт | 173 | 68 |
| Мақтаарал | 187 | 229 |
| Ордабасы | 62 | 101 |
| Отырар | 32 | 32 |
| Сайрам | 154 | 152 |
| Сарыағаш | 232 | 214 |
| Созақ | 29 | 98 |
| Төлеби | 131 | 125 |
| Түлкібас | 66 | 193 |
| Шардара | 84 | 65 |
2006 жыл: еңбек нарығының әлеуметтік қыры (жастар, әйелдер, білім деңгейі)
Қалалық және ауылдық айырмашылық
2006 жылдың 2-тоқсанында жұмыссыздар саны 623,3 мың адамды құрап, жұмыссыздық деңгейі 7,7% болды. Қалалық жерлерде жұмыссыздық деңгейі жоғарырақ (8,5%), ауылдық жерлерде төменірек (6,8%) байқалды. Бұл айырмашылық жұмыспен қамту құрылымы мен маусымдық жұмыстың үлесіне де байланысты.
Осал топтар: жастар және әйелдер
Жастар арасындағы жұмыссыздық деңгейі 11,9% болды. Әйелдер жұмыссыздығы саны жағынан басым: 361,3 мың адам (58%), ерлер — 262 мың адам. Жұмыссыздардың ең үлкен үлесі 15–24 жас аралығында (27,1%) шоғырланды.
Ұзақтығы бойынша
- 1 жылдан аса
- 203 мың (34,8%)
- 1–6 ай
- 148 мың (25,4%)
- 6–12 ай
- 99 мың (17%)
Білім деңгейі бойынша құрылым
Шешу жолдары: жұмыспен қамтуды күшейтудің практикалық бағыты
Еңбек нарығын жүйелі талдау
Алдымен еңбек нарығын тұрақты мониторинг жасап, өзгерістерді бағалау қажет. Тек жалпы көрсеткіштер емес, жұмыс сапасы, жалақы, тұрақтылық, ресмилік және әлеуметтік қорғалу деңгейі де есепке алынуы тиіс.
Өңірлік ерекшелікке бейім саясат
Қала мен ауылдағы айырмашылықтарды, салалық құрылымды және жұмыс күшінің мобильдігін ескере отырып, әр өңірге лайықталған жұмыспен қамту шараларын күшейту маңызды.
Оқыту және қайта даярлау
Кәсіби оқыту, қайта даярлау және жастарды еңбекке бейімдеу бағдарламалары еңбек нарығындағы құрылымдық сәйкессіздікті қысқартып, жұмыс күшінің бәсекеге қабілеттілігін арттырады.
Қорытынды
Қазақстандағы жұмыспен қамту мәселесі еңбек нарығының реформалары, экономиканың құрылымдық өзгерістері және өңірлік теңсіздікпен тығыз байланысты. 2000-жылдардың ортасында жұмыссыздықтың төмендеу үрдісі байқалғанымен, тұрақты және сапалы жұмыс орындарын көбейту, осал топтарды қорғау, әрі еңбек ресурстарын өңірлік деңгейде тиімді басқару міндеті өзектілігін сақтайды.