Салыққа жатпайтын түсімдер
Бюджет кірістері мен шығыстары: экономикалық мәні және қоғамдық арналымы
Мемлекеттің орталықтандырылған ақша қорын қалыптастыруы және пайдалануы мемлекеттік бюджеттің жұмыс істеуі арқылы жүзеге асады. Бұл үдеріс ерекше экономикалық нысандармен — бюджет кірістері мен бюджет шығыстары арқылы көрінеді. Екеуі де құнды бөлудің дербес көздерін білдіреді және бюджет сияқты объективті санаттар болып табылады.
Негізгі айырмашылық
- Кірістер
- Мемлекетті қажетті ақша қаражаттарымен қамтамасыз етеді.
- Шығыстар
- Орталықтандырылған ресурстарды жалпымемлекеттік қажеттіліктерге сәйкес бөледі.
Кірістер мен шығыстардың құрамы мен құрылымы нақты әлеуметтік-экономикалық және тарихи жағдайларда жүргізілетін бюджет және салық саясатының бағыттарына тәуелді. Осыған байланысты мемлекет кірістерді қалыптастыру мен шығыстарды жұмсаудың тиімді нысандары мен әдістерін таңдайды.
Бюджет кірістерінің негізгі көзі — салықтар немесе оларға теңестірілген міндетті төлемдер. Қазақстан Республикасы мемлекеттік бюджеті кірістерінің құрамы қолданыстағы салық жүйесімен, сондай-ақ салыстырмалы түрде тұрақсыз сипаттағы салықтық емес түсімдермен айқындалады.
Бюджет құрылымы: заңнамада бекітілген бөлімдер
«Бюджет жүйесі туралы» заңнамаға сәйкес бюджет құрылымы бірнеше ірі бөлімнен тұрады. Төмендегі тізім бюджеттің логикасын — кірістен бастап тапшылықты қаржыландыруға дейінгі толық циклді көрсетеді.
-
1
Кірістер
- салықтық түсімдер;
- салықтық емес түсімдер;
- негізгі капиталды сатудан түскен түсімдер;
- ресми трансферттер түсімдері.
-
2
Шығындар
Бекітілген бюджет шегінде қайтарымсыз негізде бөлінетін қаражаттар.
-
3
Операциялық сальдо
Кірістер мен шығыстардың операциялық теңгерімін сипаттайтын көрсеткіш.
-
4
Таза бюджеттік кредит беру
- бюджеттік кредиттер;
- бюджеттік кредиттерді өтеу.
-
5
Қаржы активтерімен жасалатын операциялар бойынша сальдо
- қаржы активтерін сатып алу;
- мемлекеттің қаржы активтерін сатудан түсетін түсімдер.
-
6
Бюджет тапшылығы (немесе профицит)
Бюджет теңгерімінің қорытынды нәтижесі.
-
7
Тапшылықты қаржыландыру (немесе профицитті пайдалану)
- қарыздар түсімі;
- қарыздарды өтеу;
- бюджет қаражаты қалдықтарының қозғалысы.
Бюджет кірістері: анықтама және негізгі көздер
Бюджет кірістері — салықтар мен басқа да міндетті төлемдерден, ресми трансферттерден, сондай-ақ мемлекетке өтеусіз негізде берілетін, қайтарымды сипатта болмайтын және мемлекеттің қаржы активтерін сатуға байланысты емес, заңнамаға сәйкес бюджетке есептелуге тиіс ақша түсімдерінен тұрады.
Салықтық түсімдер Қазақстан Республикасының Салық кодексінде белгіленген салықтардан және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдерден құралады.
Салық жүйесіндегі өзгерістер: 2004 жылдан кейінгі жаңарту
Нормативтік негіз
2003 жылғы 12 маусымда Жаңа Салық кодексі қабылданып, 2004 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енгізілді. Осы кодексте Қазақстанда қолданылатын 9 салық, 13 алым, 9 төлемақы, 1 мемлекеттік баж және 4 кедендік алым айқындалды.
2004 жылдан енгізілген негізгі салықтар
- Корпорациялық табыс салығы
- Жеке табыс салығы
- Қосылған құн салығы
- Акциздер
- Жер қойнауын пайдаланушылардың салықтары мен арнаулы төлемдері
- Әлеуметтік салық
- Жер салығы
- Көлік құралдары салығы
- Мүлік салығы
Алымдар және төлемақылар (ірі топтар)
Алымдарға мысалдар
- заңды тұлғаларды және жеке кәсіпкерлерді мемлекеттік тіркеу үшін;
- жылжымайтын мүлікке құқықтарды және мәмілелерді мемлекеттік тіркеу үшін;
- көлік құралдарын, кеме/әуе кемелерін тіркеу үшін;
- дәрілік заттарды тіркеу үшін;
- лицензиялық алымдар;
- радиожиілік спектрін пайдалануға рұқсат үшін алым.
Төлемақыларға мысалдар
- жер учаскелерін пайдаланғаны үшін;
- су ресурстарын пайдаланғаны үшін;
- қоршаған ортаны ластағаны үшін;
- жануарлар және орман ресурстарын пайдаланғаны үшін;
- ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды пайдаланғаны үшін;
- сыртқы жарнаманы орналастырғаны үшін.
Салықтардың бюджеттегі үлесі: негізгі үрдіс
Мемлекеттік бюджет кірістерінің негізгі қаржылық тірегі — салықтар. Статистикалық деректерге сүйенсек, 2000-жылдардың соңына қарай бюджет кірістеріндегі салықтардың үлесі шамамен 90% деңгейіне жақындағаны байқалады. Экономика дамып, бюджет кірісі ұлғайған сайын салықтық түсімдер де өседі, өйткені салықтың экономикалық табиғаты өндіріс пен табысқа тікелей байланысты.
Неліктен салық түсімдері өседі?
- Өндіріс көлемі артқан сайын табыс өседі.
- Табыстың өсуі салық базасын кеңейтеді.
- Тұрақты жұмыс істейтін кәсіпорындар төлем тәртібін күшейтеді.
- Салық саясаты өндірісті ынталандыруға бағытталса, түсімдер ұзақ мерзімде ұлғаяды.
Мемлекеттік бюджет: анықтама және деңгейлері
Мемлекеттік бюджет — мемлекеттік билік органдарының қызметін қамтамасыз ету үшін ақша қаражатын қалыптастыру мен жұмсаудың негізгі қаржылық жоспары. Ол республикалық және жергілікті бюджеттерді біріктіреді.
Бюджет табысы салық және салықтық емес түсімдерден, алымдардан, сондай-ақ қайтарылмайтын негізде бюджетке түсетін капитал операцияларынан түсетін кірістерден тұрады.
2007–2009 жылдар: бюджет түсімдерінің серпіні (қысқаша қорытынды)
2007
Бюджет түсімі
598 746 млн тг
Салықтық түсімдер: 524 026 млн тг (түсімнің 87,5%).
2008
Бюджет түсімі
746 612 млн тг
Салықтық түсімдер: 635 792 млн тг (түсімнің 85,2%).
2009
Бюджет түсімі
844 324 млн тг
Салықтық түсімдер: 773 780 млн тг (түсімнің 91,6%).
Маңызды байқау
Көрсеткіштер бюджет түсімдерінің жыл сайын өскенін көрсетеді. Табыстар құрылымында ең жоғары үлес көбіне заңды тұлғалардан алынатын табыс салығына тиесілі. Ал жекелеген кезеңдерде ең төмен үлестің бірі жер салығы бойынша байқалған.
Дереккөз: Статистический ежегодник, 2009 (462-бет).
Кірістердің құрамы мен құрылымы: салықтық және салықтық емес түсімдер
2007–2009 жж. құрылымдық сипаттама
Статистика бойынша кірістердің негізгі бөлігін салықтық түсімдер құрайды (қосылған құн салығы, корпорациялық табыс салығы, әлеуметтік салық, жеке табыс салығы және т.б.). Сонымен қатар бюджет кірістерінің тағы бір маңызды көзі — салыққа жатпайтын түсімдер.
Салықтық түсімдер
Кірістердің негізгі өзегі және жыл сайынғы өсімнің басты факторы.
Салықтық емес түсімдер
Маңызы бар қосымша көз, алайда үлесі салыстырмалы түрде төмен және құбылмалы болуы мүмкін.
Дереккөз: Статистический ежегодник, 2009 (462-бет).
Қорытынды: кіріс пен шығыс — бюджеттің тірек санаттары
Бюджет кірістері мемлекетті қаржылық ресурстармен қамтамасыз етсе, бюджет шығыстары сол ресурстарды қоғамдық міндеттерді орындауға бағыттап бөледі. Қазақстан тәжірибесінде бюджет кірістерінің шешуші бөлігі салықтық түсімдер есебінен қалыптасады, ал бюджет шығыстары бекітілген шектерде қайтарымсыз негізде жүзеге асырылады.