Мемлекетті Басқару нысаны туралы қазақша реферат
Мемлекеттік басқару нысаны: мәні мен маңызы
Мемлекеттік басқару нысаны мемлекеттегі жоғарғы, орталық және жергілікті органдардың қалай құрылатынын, олардың өзара қарым-қатынасы қандай қағидаттарға сүйеніп қалыптасатынын және халықтың оларды сайлауға қандай түрде қатысатынын сипаттайды. Мемлекет нысандары жүйесінде басқару формасы негізгі элементтердің бірі болып саналады.
Монархия
Монархия — жоғарғы мемлекеттік билік бір адамның қолына шоғырланатын басқару нысаны. Әдетте бұл билік мұрагерлік тәртіппен беріледі.
Негізгі белгісі
Монархтың билігі әкеден балаға немесе өзге туыстық желі арқылы беріледі, сондықтан ол мұрагерлік билік ретінде сипатталады.
Тақтың берілу тәртібі
Кейбір елдерде тақ тек ер адамдарға берілсе, көптеген Еуропа мемлекеттерінде ол ерлерге де, әйелдерге де берілуі мүмкін (мысалы, Дания, Ұлыбритания).
Тарихи ерекшеліктер
Кей жағдайларда монарх билігі өмір бойына берілгенімен, мұрагерлік қатаң құқықтық тәртіппен бекітілмеуі мүмкін. Тарихта биліктің әулеттік емес жолмен шоғырлануына қатысты әртүрлі мысалдар келтіріледі. Сондай-ақ Англияда «Даңқты революциядан» кейін биліктің легитимді билеушіден өзге саяси күштердің ықпалымен ауысқаны белгілі.
Монархияның түрлері
- Шексіз (абсолютті) монархия — монарх билігін өзге мемлекеттік орган шектемейді, негізгі өкілеттіктердің басым бөлігі оның қолында болады.
- Шығыс деспотиясы — абсолютті монархияның тарихи нұсқаларының бірі (мысалы, Египет, Вавилон, Қытай, Жапония), мұнда монархтың экономикалық және әкімшілік функциялары өте кең болған.
- Конституциялық монархия — билік конституциямен және институттармен шектелетін заманауи нысан. Ол дуалистік және парламенттік түрлерге бөлінеді.
- Сайланбалы монархия — монарх белгілі бір ақсүйек әулеттері арасынан сайланатын нұсқа (мысалы, Малайзия).
Дуалистік монархия туралы
Дуалистік монархияда мемлекеттік билік монарх пен өкілді орган арасында белгілі бір деңгейде бөлінеді. Буржуазиялық революциялардан кейінгі өтпелі кезеңдерде бұрынғы король билігінің бір бөлігі, әсіресе заң шығару өкілеттігі, парламентке беріле бастайды.
Республика
Егер мемлекеттегі жоғарғы және төменгі деңгейдегі органдар сайлау арқылы және белгілі мерзімге құрылса, мұндай басқару нысаны республика деп аталады. Республикада мемлекеттік органдардың легитимділігі халықтың еркімен тығыз байланысты: билік өкілдері мен институттар белгілі бір кезеңге сайланып құрылады.
Тарихи мысал: Афины
Республикалық басқарудың ерте үлгілерінің бірі ретінде Ежелгі Грекиядағы Афины жиі аталады. Дегенмен ол кезеңде «халық» ұғымы шектеулі түсіндірілді: сайлауға және басқару органдарына негізінен азаматтық мәртебесі бар ер адамдар қатыса алған.
Парламенттік республика
Парламенттік республикада саяси биліктің негізгі салмағы парламентке шоғырланады. Үкімет (кабинет) әдетте парламенттегі көпшілікке сүйеніп құрылады және парламенттің алдында жауап береді. Бұл жүйеде мемлекет басшысы ретінде президенттің өкілеттігі шектеулі болып, атқарушы билікті үкімет жүзеге асырады: күшті үкімет — салыстырмалы әлсіз президент.
Мемлекеттік құрылым: федерация және конфедерация
Федерация
Федерация — бірнеше субъектіден тұратын құрама (күрделі) мемлекет. Бұл жүйеде мемлекеттік органдар, әдетте, екі деңгейге бөлінеді: федерацияның жалпы органдары және әрбір субъектінің өз органдары.
Федерация субъектілері бірқатар ішкі мәселелерді өздері шешеді, ал федералдық орталық органға жалпы мемлекеттік маңызы бар функциялар, соның ішінде сыртқы саясат пен қорғаныс сияқты өкілеттіктер тиесілі болады. Халықаралық құқық тұрғысынан федеративтік республика біртұтас мемлекет ретінде танылады.
Конфедерация
Конфедерация — белгілі бір мақсатқа жету үшін бірнеше тәуелсіз мемлекеттің ерікті әрі уақытша одағы. Кейде оны халықаралық ұйымдардан ажырату күрделі болуы мүмкін.
Мүшелердің дербестігі
- Азаматтығын, заңдарын және мемлекеттік аппаратын толық сақтайды.
- Сот және қаржы жүйесін, сондай-ақ өз валютасын сақтау мүмкіндігі болады.
- Одақ қабылдаған шешімдер, әдетте, әр мемлекеттің жоғарғы органдары тарапынан мақұлдануы керек.
Қорытынды
Мемлекеттік басқару нысаны биліктің қалай ұйымдастырылатынын және халықтың саяси үдерістерге қатысу деңгейін айқындайды. Монархия мен республика жоғарғы биліктің қалыптасу тәртібімен ерекшеленсе, федерация мен конфедерация мемлекеттің аумақтық-саяси ұйымдасуының әртүрлі үлгілерін көрсетеді.