Көркем аударма жалпы аударманың негізгі бөлігі ретінде
Аударма — адам қызметінің ең көне түрлерінің бірі. Ежелден-ақ ол әртүрлі тілде сөйлейтін адамдардың өзара түсінісуіне мүмкіндік беріп, аса маңызды әлеуметтік қызмет атқарды. Жазбаша аударманың кең таралуы өзге халықтардың мәдениетімен танысуға жол ашып, әдебиеттер мен мәдениеттердің өзара ықпалдасып, байи түсуіне жағдай жасады.
Аударманың қоғамдағы орны
Шетел тілін білу түпнұсқаны сол тілде оқуға мүмкіндік береді. Бірақ кемінде бір шетел тілін меңгеру әркімнің қолынан келе бермейді, ал бір адамның кітаптарды көптеген әдеби тілдердің барлығында оқуы тіпті мүмкін емес. Сондықтан Рудаки мен Омар Хаямның, Шекспир мен Гётенің, Толстой мен Достоевскийдің, Абай мен Шәкәрімнің ғажайып мұралары аударма арқылы ғана адамзат игілігіне айналды.
Жалпы анықтамада аударма — әртүрлі тілде сөйлейтін адамдар арасындағы қатынас (коммуникация) мүмкіндігін қамтамасыз ететін құрал. Лингвистика мен аударматануда ол бір тілдегі ойды екінші тілде жеткізу әрекеті ретінде түсіндіріледі.
Аударма ұғымының ғылыми түсіндірмелері
В. Н. Комиссаров: аударма — тіларалық қатынастың ерекше түрі
В. Н. Комиссаров аударманы тіларалық қарым-қатынастың ерекше түрі ретінде, үш сөйлеу актісінің бірлігі деп қарастырады:
- шет тілінде түпнұсқаны тудыратын сөйлеу актісі;
- аударма тілінде аударма мәтінді тудыратын сөйлеу актісі;
- алдыңғы екі актіні бір коммуникативтік теңеуге біріктіретін акт.
П. И. Копанев: мақсат — мәлімет жеткізу және әсер ету
П. И. Копанев аударманың мақсатын заттық-логикалық ақпаратты хабарлау және белгілі бір әрекетке не сезімге түрткі болу деп сипаттайды. Осыдан ол аударманың қызметін тіларалық әрі мәдени-эстетикалық бөгеттерді бұзу ретінде түсіндіреді.
З. Е. Роганова: мазмұн мен форманы қайта құру
Зерттеулерге сүйенсек, аударма — мазмұн мен форманы екінші тіл құралдарымен барабар түрде қайта жасап шығару. Екі тіл жүйесінің компоненттерін салыстыру арқылы аудармашы қажетті тілдік бірліктерді таңдайды. Ұлттық ерекшелікке байланысты бір ой әртүрлі тәсілмен берілуі мүмкін.
Аударма — мәдениетаралық коммуникацияның тетігі
Аударманы ұлттық мәдени әдістердің маңыздысы және мәдениетаралық қарым-қатынастың тиімді жолдарының бірі ретінде қарастыруға болады. Мұнда аудармашының негізгі міндеті — тіл ерекшеліктері мен мәдени айырмашылықтардан туындайтын лингвоэтникалық бөгеттерді еңсеру. Осы мағынада аударма лингвоэтникалық ретрансляция ретінде ұғынылады.
Аударма: үдеріс және нәтиже
Бірқатар зерттеушілер аударманы екі аспектіде қарастырады: біріншісі — аудару жұмысының кезеңдерінен тұратын үдеріс; екіншісі — аудармашының шығармашылық еңбегінің нәтижесі, яғни аударма мәтін.
Л. К. Латышев, В. С. Виноградов және А. В. Федоров пікірінше, аударманың заты — аудармалы мәтін. Ол коммуникация барысында түпнұсқаны алмастырып, әртүрлі тілде сөйлейтін коммуниканттар арасындағы бөгетті азайтады.
Л. К. Латышев ұсынған негізгі талаптар
- аударма мәтін коммуникативтік-функционалдық тұрғыдан түпнұсқаға барабар болуы керек;
- семантикалық құрылымы жағынан түпнұсқаға барынша сәйкес келуі тиіс (бірінші талапқа қайшы келмей);
- түпнұсқада жоқ орынсыз «толтырма» лексикамен шамадан тыс көбейтілмеуі және аударма шектеулерінен аспауы қажет.
Осы талаптардың бірін елемеу аударма сапасын төмендетіп, оны тіларалық қатынастың басқа түріне айналдыруы мүмкін.
Мәтін және коммуникация логикасы
Мәтін — ауызша немесе жазбаша түрде көрінетін вербалды белгілердің (сөздердің) жүйелі тізбегі. Ауызша және жазбаша мәтіндер адамның коммуникативтік үдерісінің нәтижесі ретінде пайда болады.
Коммуникацияның екі түрі
- Бастапқы (кәдімгі) коммуникация: сөйлеуші мен тыңдаушы бір кеңістікте, бір уақытта қатынасқа түсетін толық жағдай.
- Соңғы (әдеби) коммуникация: автор (немесе автор өкілі) мен оқырман арасындағы толық емес коммуникативтік жағдай; мұнда қатынас серіктесі ретінде мәтіннің өзі алға шығады.
Толық коммуникация үшін, әдетте, сөйлеуші мен адресаттың болуы, уақыт пен орын бірлігі, сондай-ақ коммуниканттар мен олардың қатынастарының айқындалуы маңызды. Әдеби коммуникацияда бұл шарттар толық сақтала бермейді, өйткені байланыс автор мен оқырман арасында мәтін арқылы жүзеге асады.
Жазбаша аударма: дәлдік пен толықтық өлшемі
А. В. Федоров жазбаша аударманың мақсатын шетел тілін білмейтін оқырманды түпнұсқамен мүмкіндігінше жақын таныстыру деп көрсетеді. Бұл жағдайда аудару — бұрын бір тіл құралдарымен берілген мазмұнды басқа тіл амалдарымен дәл әрі толық жеткізу.
Федоровтың ойынша, аударманың мазмұндаудан, қайта баяндаудан және әртүрлі бейімдеулерден айырмашылығы — дәлдік пен толықтыққа ұмтылуында.
Сонымен бірге, жазбаша аударма түпнұсқа мен аударманы ғана емес, әртүрлі мәдениеттерді, ұлттарды, тарихи дәуірлерді, өткен мен бүгінді де байланыстырады.
Кез келген көркем туындыда өзге мәдениетке тән әдет-ғұрып, салт-дәстүр, антропонимдер, топонимдер және басқа да реалийлер кездеседі. Сондықтан аударма әрдайым екі мәдениетке бірдей қатысты болады: идея туған мәдениетке де, оны қабылдаған мәдениетке де.
Аударманың негізгі концепциялары және нормалар
Екі жетекші бағыт
- Лингвистикалық концепция: тілдік сәйкестік пен құрылымдық үйлесімге мән береді.
- Әдебиеттанулық концепция: эстетикалық әсер мен көркемдік тұтастықты алға қояды.
Нормативтік негіз
Аударматануда негізгі екі мәселе айқындалады: біріншісі — аударудың шекаралары (мәтінді аудару мүмкіндігі), екіншісі — барабарлық (эквиваленттік) мәселесі. Осы екеуінің шешімі аударудың нормаларын белгілеп, аудармашының дербестік деңгейін де көрсетеді.
Қазіргі тәжірибеде аударманың екі типі жиі аталады: түпнұсқаға өте тығыз тәуелді аударма (ресми-іскери, ғылыми-техникалық мәтіндер) және аудармашының белгілі бір еркіндігін мойындайтын тәуелсіз аударма (публицистикалық, көркем мәтіндер).
Қоғамдық мәні
Аударманың әлеуметтік қажеттілігі — қарым-қатынас барысында туатын лингвоэтникалық бөгеттерді (мәдени айырмашылық, ұлттық психология, салт-дәстүр және т.б.) еңсеріп, байланысты мүмкін ету. Демек, аударма екі тілдегі коммуникацияны бір тіл ішіндегі қатынасқа барынша жақындатуға ұмтылады.
Көркем аударма: эстетикалық әсер және шығармашылық
В. Н. Комиссаровтың анықтамасы бойынша, көркем аударма — негізгі мақсаты аударма тілінде көркем-эстетикалық әсер бере алатын шығарма жасауға бағытталған аудармалық әрекет.
Көптеген әдеби сыншылар көркем аударманы өнер деп есептейді: ол тек тіл нормаларын ғана емес, эстетикалық қағидаларды да терең меңгеруді талап етеді. Мұнда екі ұстаным жиі қарама-қарсы қойылады: бірі — түпнұсқаның формалды құрылымын мүмкіндігінше дәл қайта жасау, екіншісі — түпнұсқаның идеясы мен көркем ықпалын аудармада қайта тудыру.
Сөзбе-сөздік пен көркемдік арасындағы шиеленіс
Лингвистикалық қағида негізгі деп танылса, ол сөзбе-сөз аудармаға әкелуі мүмкін. Мұндай аударма тілдік тұрғыдан «нақты» көрінгенімен, көркемдік әсері әлсіреуі ықтимал. Себебі синтаксистік құрылымдардың толық сәйкестігі әр тілде сирек кездеседі; нәтижесінде аударма тілінің нормалары бұзылып, мәтін «жат» естіліп кетеді.
Нақты сөзбе-сөздік әрдайым түпнұсқаның эмоциялық әсерін толық жеткізе бермейді. Сондықтан дәлдік пен көркемдік үнемі абсолютті үйлесе бермейді.
Әдебиеттанулық көзқарас: барабарлық — эстетикалық деңгейде
Бірқатар зерттеушілер көркем аударманы «жаңа сөздер табу өнері» ретінде бағалап, оның қозғаушы күші түпнұсқадағы идея екенін айтады. Мұнда барабарлық тілдік формаларға ғана емес, ең алдымен түпнұсқаның эстетикалық табиғатына қатысты қарастырылады: мағына, эмоциялық айқындылық, бейнелілік, ырғақ және стильдік бояу біртұтас ықпал ретінде жеткізілуі тиіс.
Бұл тұрғыда кейде мәтіннің маңызы төмендеу бөліктерін қысқарту немесе құрбан ету қажеттілігі туындайды; негізгі мақсат — тұтас әсерді сақтау.
Г. Гачечиладзе: форма мен мазмұн бірлігі
Г. Гачечиладзе көркем аударманың әдістемелік алғышарты ретінде шығарма мазмұны мен формасының бірлігін атайды. Бірліктің бұзылуы теориялық сәйкессіздікке ғана емес, көркем аударманың сапасына да тікелей нұқсан келтіреді. Толыққанды көркем шығарма — нақты шындықтың авторлық қабылдау арқылы өткен көркем тұтастығы.
Осыған сай, көркем аударма — көркем шығармашылықтың бір түрі: түпнұсқа нақты ақиқатқа сүйеніш қызметін атқарады, ал аудармашы таңдаған форма мен мазмұн арқылы сол көркем ақиқаттылықты басқа тілде қайта бейнелейді.
Мәтін құрылымы және аудармашы жұмысы
Аудару барысында әртүрлі тілдердегі мәтіндердің коммуникативтік теңесуі жүзеге асады. Бұл теңестірудің нәтижесін бағалау үшін мәтіндердің формасын, құрылымын, қызметін және мәтінді құрайтын тіл бірліктерінің өзара байланысын салыстырмалы талдау маңызды.
Мәтін — вербалды коммуникацияны іске асыратын тілдік туынды. Ол жеке пікірлердің механикалық қосындысы емес: құрылымы мен мазмұны жағынан тұтас жүйе. Сондықтан аудармашы түпнұсқадағы тұтастықты қабылдап, аудармада оны толық әрі дәл қайта құра білуі тиіс.
Үш деңгей: тік, көлденең, терең
Мәтіннің құрылымдық-мазмұндық ұйымдасуын шартты түрде үш деңгейде қарастыруға болады: тік (тақырыптық иерархия), көлденең (парақішілік байланыстар), және терең (мағыналық астар мен интенция).
Тік құрылым: тақырыптан микротақырыпқа дейін
Тік құрылым мәтіннің тақырыбынан бастап тақырыпшаларға, субтақырыптарға және жеке пікірлерге дейінгі иерархияны қамтиды. Автор мәтінді көбіне «жоғарыдан төмен» қарай құраса, оқырман оны «төменнен жоғары» қарай — бөлшектерден тұтасқа қарай түсінеді.
Тік құрылым әрқашан мінсіз логикалық бола бермейді: кейбір микротақырыптар түсіп қалуы немесе орын ауыстыруы мүмкін. Мұндай олқылықтарды оқырманның тәжірибесі мен болжамы толықтырады. Ықтимал болжау мәтінді түсінуді жеңілдетіп, аудару үдерісінде де маңызды рөл атқарады.
Көлденең құрылым: когезия және когеренттілік
- Когезия (формалды байланыс): жалғаулықтар, қайталаулар, орынбасар сөздер және басқа тілдік амалдар арқылы іске асады.
- Когеренттілік (мағыналық бірлік): логикалық жүйелілік, байланыстырғыш формулалар (мысалы, «сонымен», «яғни», «қорыта келгенде»), анафоралық/катафоралық жөнелтулер арқылы қамтамасыз етіледі.
Тақырып–рема жүйесі және аударманың дәлдігі
Мәтіндегі жүйелілік көрші пікірлердің тақырып–рема қатынасына да тәуелді. Тақырып — хабардың «не туралы» екені (көбіне белгілі ақпарат), ал рема — негізгі мағыналық орталық, жаңа мәлімет. Бір пікірдің ремасы келесі пікірдің тақырыбына айналып отыруы мәтіннің тұтас өрілуін қамтамасыз етеді.
Аударма жасағанда аудармашы түпнұсқаның тақырыптық-рематикалық құрылымын мүмкіндігінше сақтауға ұмтылады, өйткені бұл құрылым мағыналық екпін мен мәтін динамикасын айқындайды.
Берілген мәтін И. А. Кашкиннің ақиқатты аударма мақсаты туралы ойымен аяқталуға жақындайды, алайда бастапқы үзінді толық берілмегендіктен, бұл тұжырым осы жерде үзіледі.