Фараби және оның шәкірттерінің ғылым мен мәдениетті дамытудағы орнын анықтау, ғылыми мұраларын мұқият зерттеу өте үлкен маңызды жұмыс

Әл-Фараби Отырарда дүниеге келіп, алғашқы білімін сол өңірде алған. Қаратаудың қиясына, Сырдың суына, Арыстың арнасына, Қызылқұмның аптабына қатысты бейнелі тіркестер оның туған өлкенің табиғаты мен тынысын терең танығанын аңғартады.

Әл-Фарабидің толық аты-жөні: Мұхаммед ибн Мұхаммед ибн Ұзлағ ибн Тархан әл-Фараби. Яғни өз аты — Мұхаммед, әкесі — Мұхаммед, атасы — Ұзлағ, арғы атасы — Тархан; туған жері — Фараб (Отырар). Осыдан барып ол Әбу Насыр әл-Фараби, яғни «Фарабтан шыққан Әбу Насыр» атанған. Кей еңбектерде оны «Тархани» деп те көрсетеді.

Жастайынан ерекше зерек, ғылым мен өнерге құштар болған әл-Фараби алғашқы білімін туған жері Отырарда алады. Кейін ол өз дәуірінің ең ірі ғылым-білім, мәдениет орталықтары — Бағдад, Хорасан, Дамаск, Каир сияқты қалаларда болып, оқып-үйренеді, еңбек етеді. Сол ортада заманының көрнекті ғалымдарымен, ғылыми және әдеби мұраларымен жақын танысып, тәлім алады.

Кейбір мағлұматтарда әл-Фараби Түркістанға да барғаны, сондай-ақ Бұхара әмірі Мансур ибн Нұхтың өтініші бойынша «Екінші тәлім» (ат-та’лим ас-сани) атты еңбек жазғаны айтылады. «Екінші ұстаз» атауы осы оқиғамен байланыстырыла түсіндіріледі.

Ғұлама ретінде әл-Фараби зерттеу жүргізбеген ғылым саласы кем деуге болады. Ол философия, логика, математика, астрономия, медицина, музыка, тіл білімі, әдебиет теориясы сияқты көптеген бағытта мол мұра қалдырды. Алайда шығармаларының едәуір бөлігі қолжазба күйінде таралып, уақыт өте жоғалып кеткен. Бізге көбіне еңбектерінің тізімдері мен жекелеген қолжазбалар ғана жеткен.

Әбу Насыр әл-Фараби, ең алдымен, Шығыста «Аристотель» атанған, есімі әлемге мәшһүр философ ретінде танылады. Ол Платон, Аристотель, Гален тәрізді көне дәуір алыптарының еңбектеріне қатысты көптеген трактаттар мен түсіндірмелер жазып, грек философиясы мен логикасын Шығыс пен Батыс ғылыми қауымына кеңінен танытуда үлкен рөл атқарды.

Әл-Фарабидің Аристотель философиясына ерекше ден қоюы заңды: Аристотель — талапты да жан-жақты білім иесі, данышпан ойшыл. Әл-Фараби оның әлеуметтік-қоғамдық идеяларын дамыта отырып, өз тарапынан да іргелі еңбектер жазды: «Кемеңгерлік меруерті», «Ізгі қала тұрғындарының көзқарасы», «Мәселелердің түп мазмұны», «Ғылымдардың шығуы», «Бақытқа жету», «Азаматтық саясат», «Мемлекеттік қайраткерлердің нақыл сөздері» және басқа да туындылар.

Әл-Фараби — нағыз гуманист ойшыл. Ол адам ақыл-ойының жан-жақты дамуы арқылы табиғат пен қоғамның сырын терең ашуға болады деп сенді. Адамзат қоғамындағы күрделі мәселелерді шешетін басты күш — ақыл-парасат екенін алға тартты.

Дегенмен әл-Фараби өз дәуірінің перзенті еді. Соған қарамастан, ол болашақта адамдар еркін өмір сүретін, қоғам мүшелері тең болып, бірін-бірі құрметтейтін, бақытқа ұмтылған қоғамды армандады. Жалпыға ортақ бақытқа жетудің басты жолы — ғылым мен білім деп білді.

Ол феодалдық соғыстарға, ел-жұртты тонауға, тақ пен тәж үшін төгілген қанға, әділетсіздікке қарсы болды; адамның еңбек етуге, білім алуға, бейбіт өмір сүруге құқын қорғауға ұмтылды.

Әл-Фараби Аристотель мұрасын терең меңгере отырып, жаратылыстану ғылымдарымен де кең айналысты. Ол ғылымның күшін насихаттап, адам ақыл-ойының дүниені танудағы мүмкіндігін жоғары бағалады. Ғылым салаларын жүйелеуге айрықша көңіл бөліп, философиялық-логикалық іргетасты қайта қарастырды, оқу мен оқыту ретін айқындауға талпынды.

Ғылым тарихы — бүгінгі мен ертеңді дұрыс пайымдауға көмектесетін маңызды өріс. Адамзаттың материалдық байланыстары қаншалықты ұшан-теңіз болса, рухани байлығының қоры да соншалық мол. Бұл мұра — баршаға ортақ қазына. Оны талдап, іріктеп, қастерлеп, халыққа жеткізу — кейінгі ұрпақтың абыройлы міндеті.

Орта ғасырларда білімнің молаюына, ақыл-парасаттың жетілуіне ерекше еңбек сіңірген ғұламалардың бірі — Қазақстан топырағынан шыққан Әбу Насыр әл-Фараби (870–950). Фарабидің және оның шәкірттерінің ғылым мен мәдениетті дамытудағы орнын айқындау, мұрасын мұқият зерттеу — аса маңызды іс.

Әл-Фараби мұрасын ғылыми тұрғыда жүйелі зерттеуді алғаш қолға алған кеңестік ғалымдардың бірі — академик В. В. Бартольд. Қазақстанда әл-Фараби еңбектерін зерттеу ісі 1960-жылдардың орта шенінен бастап кең өріс алды. 1985–1995 жылдары ғұламаның философия, тарих, әдебиет, тіл білімі және жаратылыстану салаларындағы еңбектері орыс, қазақ, өзбек және басқа тілдерге көбірек аударыла бастады. Бұл бағытта Н. Машанов, А. Қасымжанов, А. Көбесов сияқты зерттеушілердің еңбегі айрықша аталады.

Ғылым тарихында жинақталған білім қорын сұрыптап, реттеп, жүйеге салу дәстүрі ертеден бар. Бұл әрекет бір жағынан ғылымдағы барды айқындап, оны толықтыруға жетелесе, екінші жағынан ғылымды түсіндіруді және пайдалануды жеңілдетті. Осылайша білімді жүйелі баяндаудың ірі формасы — энциклопедиялар жасау дәстүрі қалыптасты. Мұның ертеректегі үлгілерінің бірі ретінде Аристотель еңбектерін атауға болады.

Роджер Бэкон, сондай-ақ Әбу Әли ибн Сина (980–1037) және басқа да ойшылдар әл-Фарабидің «Энциклопедиясының» ықпалымен өздерінің энциклопедиялық еңбектерін жазғаны айтылады. Бұл — әл-Фарабидің білімді жүйелеу мәдениетіне қосқан үлесінің әлемдік деңгейдегі айқын дәлелі.