Ілияс поэзиясы - ойға
Ілияс Жансүгіров: әмбебап талант және қазақ поэзиясының «Құлагері»
Ілияс Жансүгіров — ақын, драматург, прозашы, сыншы әрі аудармашы. Оның терең идеялы, көркем мүсінді, эпикалық кең тынысты шығармалары ұлттық әдебиеттің классикалық қазынасына жатады. Жансүгіров поэзиясы оқырманның ойына ой қосып, сезіміне нәр береді; қиялға қанат бітіріп, эстетикалық ләззат сыйлай отырып, гуманистік-адамгершілік құндылықтарды биікке көтереді.
Жанрлық кеңдік
Поэзия, проза, драма, әдеби сын, аударма — Жансүгіров қаламы барған сайын кеңейіп, қазақ сөз өнерін жаңа белеске шығарды.
Көркем қуат
Оның стилі — суретті тілге бай, арындата, нөсерлете жазатын екпінді өрнек. Әсіресе поэмаларындағы образ бен ырғақ айрықша.
Туған өлке мен алғашқы тәлім
Ілияс Жансүгіров 1894 жылы бұрынғы Қапал уезі, Ақсу болысында (қазіргі Алматы облысы, Ақсу ауданы) дүниеге келді. Анасынан ерте айырылған Ілиясты әкесі Жансүгір аялап өсірді. Жансүгір — арабша сауатты, шағатай тіліндегі кітаптарды жинаған, аңыз-ертегі, батырлық жыр, тарихи хикаяларды мол білетін, домбырашы әрі ісмер ұста адам болған. Әке тәрбиесі Ілиястың мінезіне де, талғамына да берік негіз қалады.
Жетісу мектебі: ән, жыр, күй
Ақынның рухани бесігі — Жетісу. Ән мен жырдың, өлең мен күйдің асыл нұсқалары жас күнінен-ақ оның көкірегіне ұялады. Тумысынан зерек Ілияс домбыра тартып, өлең жаттап, кейіннен өзі де өлең шығара бастайды. Бұл кезеңді оның халық тілі мен дәстүрін меңгерген «ауыл академиясы» деуге болады.
Ілияс алдымен әкесінен хат таныды, кейін ауыл молдасынан оқыды. Біраз уақыт Қарағаштағы татар үлгісіндегі мектепте білім алып, әртүрлі пәндерден сабақ үйренді. Алайда тұрмыс жағдайы ерте араласып, шаруа қамы мен тіршілік қарбаласына кіріседі. Сонда да жастық қиял, табиғат көрінісі, ауыл тіршілігі оның жүрегін тербеп, өлеңге бастайды.
Оқу, қызмет және әдебиетке келу
1920 жылы Ілияс Алматыға келіп, қысқа мерзімді мұғалімдер курсын бітірді. Кейін Ташкенттегі Қазақ ағарту институты жанындағы курста бірнеше ай оқыды, бірақ денсаулығына байланысты ауылына қайтады. Дауылды жылдардың тартысты тіршілігі жас мұғалімді қоғамдық жұмысқа да, баспасөзге де алып келді: ағарту саласында, Жетісу өңіріндегі ұйымдарда, губерниялық оқу бөлімінде, «Тілші» газетінің редакциясында қызмет атқарды. Экспедицияларға шығып, фольклор үлгілерін жинауы да оның танымын кеңейтті.
Баспасөздегі алғашқы қадамдар
Алғашқы өлеңдері «Тілші», «Кедей еркі», «Лениншіл жас» газеттерінде, «Жаңа мектеп», «Әйел теңдігі» журналдарында жарияланды.
Мәскеу мектебі
1926–1928 жылдары Мәскеудегі журналистика институтында оқып, қоғамдық ғылымдардан терең білім алды; орыс және Еуропа классикасын талдап оқыды.
Аудармадағы еңбек
А.С. Пушкин, М.Ю. Лермонтов, А.М. Горький, Н.А. Некрасов, В.В. Маяковский шығармаларын қазақшаға аударды; «Евгений Онегинді» толық тәржімалаған алғашқы аудармашылардың бірі болды.
1928 жылы «Сағанақ» атты тұңғыш жинағы жарық көрді. Сол тұстағы шығармашылық екпіні ғажап: 1927–1937 жылдар аралығында поэзия, проза, драматургия, сын, аударма салаларында жиырмадан астам кітап жариялап, аса бай әдеби мұра қалдырды.
Абай әсері және көркемдік серпіліс
Ілияс 22 жасында Абай өлеңдерін оқып, дүниетанымы айрықша жаңарғанын жазады. Бұл әсер оның тіл өрнегін көркейтіп, өзіндік суреткерлік болмысын айқындауға ықпал етті.
Шығармашылық шың: поэмалар мен драмалар
Ілияс Жансүгіровті қазақ поэзиясының «Құлагері» атандырған ең биік белес — поэмалары. «Дала», «Күй», «Күйші», «Құлагер» секілді классикалық туындылар ұлттық поэтиканың тынысын кеңейтті. Проза саласында «Жолдастар» романы, драмада «Кек», «Түрксіб», «Исатай—Махамбет» пьесалары қаламгер дарынының ауқымын дәлелдеді.
Неге «Құлагер» бейнесі қатар айтылады?
Әдебиетте Ілиясты Ақан серінің Құлагерімен салыстыру жиі ұшырасады. Ұқсастық тек жүйріктікте ғана емес: өнер додасында арындап келе жатқан шағында ақын да тоталитарлық жүйенің құрбаны болды. Қайғылы тағдырға қарамастан, қысқа уақытта қалдырған мұрасы — ұлт руханиятының өшпес қазынасы.
Қоғамдық қызмет және әдеби орта
Мәскеуден оралған соң Ілияс «Еңбекші қазақ» газетінде қызмет істеп, қазақ баспасөзінің қалыптасуына зор үлес қосты. 1934–1935 жылдары Қазақстан көркем әдебиет баспасында поэзия бөлімін басқарды, КСРО Жазушылардың I съезінде сөз сөйледі. Республиканың әлеуметтік-мәдени өміріне белсене араласып, Қазақстан Жазушылар одағын басқарды.
Шығармашылық байланыстар
М. Горькиймен байланысы, Сәкен Сейфуллин және Мұхтар Әуезовпен достығы оның қаламгерлік жолына айрықша ықпал етті.
Көп оқып, көп ізденген мінез
Ілияс Алматы, Ташкент, Мәскеуде оқып қана қоймай, өздігінен үздіксіз ізденді; әлем әдебиетінің классикасын зерттей оқыды.
Қайғылы үзік және мәңгілік мұра
Көзі тірісінде-ақ қазақ поэзиясының өрен жүйрігі атанған Ілияс Жансүгіров 1938 жылы репрессия құрбаны болды. Бұл — ұлт мәдениетіне жасалған ауыр қиянат. Бірақ өнер заңы уақыттың зорлығына бағынбайды: ақынның мұрасы бүгін де ойға қанат, сезімге нәр беретін мәңгі жас дүниелер ретінде оқылады.
Қысқа уақыт, ұлы өнім
Тұңғыш кітабы шыққаннан жазықсыз жазаға ұшырағанға дейінгі он жылға жетер-жетпес аралықта Жансүгіров әдебиетті поэзиямен ғана емес, прозамен, драмамен, аудармамен де байытты. Осынша көлемдегі шығарманы қысқа мерзімде беру — талант қуаты мен еңбек табандылығының айғағы.
«Күйші» поэмасы: өнер психологиясы және күй құдіреті
Қазақ поэзиясында өнер табиғатын терең бейнелеп, көркемдіктің шыңына жеткізе жазған ақындардың бірегейі — Ілияс Жансүгіров. Бұл арна оның ертеректегі «Әнші» сияқты өлеңдерінен басталып, кейін «Күйші» мен «Құлагер» деңгейіндегі классикалық поэмаларға ұласты.
Күйдің кеңістігі: тарих пен табиғат
«Күйшіде» күй тек әуен емес — Ұлы Даланың жады. Әртүрлі күйлердің сарыны арқылы кеңістік те, уақыт та, халықтың өткені мен көңіл күйі де көз алдыңа келеді.
Тартыс: сезім мен еркіндік
Поэманың өзегіндегі идея — қазақ күйінің терең сырын ашу. Бұл Қарашаш пен Күйші арасындағы психологиялық тартыс, адам сезімдерінің шарпысуы арқылы беріледі: қорлық сезімі, арбау, құштарлық, өнердің оты — бәрі бір арнаға тоғысады.
Күй тыңдаған сәт: әлемнің тына қалуы
Поэмадағы ең әсерлі тұстардың бірі — Күйшінің домбыра үніне жан-жануар, табиғаттың өзі елтіп, тына қалатындай суреттелуі. Осы көрініс арқылы автор өнердің адам санасынан да кең құдірет екенін сезіндіреді: күй тыңдалған сәтте уақыт баяулап, дүние өзгеше ырғаққа көшкендей болады.
Поэма оқырманды бірден арынды ағысқа ілестіріп әкетеді: оқиға хан ордасындағы той-думаннан басталып, күй құдіреті мен адам тағдырының қақтығысына ұласады. Бұл — музыкалық-эстетикалық тәжірибені поэтикалық тілмен сөйлетудің биік үлгісі.
Ілияс Жансүгіровтің суреткерлігі дәл осы тұста айқын танылады: күйдің дыбыстық табиғатын ғана емес, оның ішкі психологиялық серпінін, адам жанын өзгертетін қуатын дәл басып береді. Сондықтан «Күйші» — ұлттық поэзиядағы өнер туралы ең шоқтығы биік шығармалардың бірі.
Қысқаша түйін
Ілияс Жансүгіров — қазақ әдебиетінің барлық жанрларында өнім берген, әсіресе поэзияда өлмес поэмалар тудырған классик. Оның мұрасы — ұлттық көркем ойдың мәңгілік үлгісі.