Төлес немесе Төлес тайпалары кім
Тарихта алғаш рет «түрік» атауымен мемлекет құрған Көк түріктер осы ерекшелігімен ерекше тарихи мәнге ие. Шамамен екі ғасыр өмір сүрген бұл қағанаттың тайпалық құрылымы ғасырлар бойы зерттеліп, бүгінгі Түркі әлеміне белгілі бір мағынада тарихи көпір болып отыр.
Бұл жазбада Көк түріктер тарихында әртүрлі атаумен белгілі болған тайпалардың құрамы, олардың ыдырауы мен қайта ұйымдасуы қарастырылады. Бұл үдерістер 744 жылы Көк түрік мемлекеті құлағаннан кейін де жалғасып, көші-қон кезеңдерінде де маңызды рөл атқарды.
Ашина және Ашитэ: билік өзегі
Көк түрік мемлекетінің іргесін қалаған — A-shih-na (Ашина) әулеті. Мемлекет құрылғаннан кейін де басқару өзегі ұзақ уақыт осы әулеттен шыққан бектердің қолында болды. Деректерде бұл үстемдікті заңдастыратын каризмалық аңыздар да айтылады.
Осы кезеңдегі әйгілі уәзір Тоныкөк — A-shih-te (Ашитэ) әулетінен. Бұл әулет 620 жылдары II Көк түрік мемлекетінің құрылуында маңызды рөл атқарғаны айтылады. Алайда Тоныкөктен кейін (шамамен 725 жылдардан соң) Ашитэ тайпасы туралы мәліметтердің күрт азаюы байқалады; соның нәтижесінде биліктегі негізгі тірек ретінде Ашина әулеті даралана түседі.
Көтерілу алғышарттары: вассалдықтан дербестікке
Көк түріктер 542 жылы тарих сахнасына шығып, 545 жылы Қытайдағы Батыс Вэй мемлекеті тарапынан ресми танылды. Деректерге қарағанда, дербес күшке айналудың маңызды қадамы — төлес тайпаларын бағындырғаннан кейін айқындала түсті.
Бұған дейін Көк түріктер түбірі Hsien-pi-ге тірелетін жуан-жуандарға вассал болғаны және Алтайдың оңтүстік етегінде теміршілікпен айналысқаны айтылады. Төлестердің жуан-жуандарға шабуылын тоқтатқаннан кейін Көк түріктер шамамен 50 мың отбасы (кей деректе 50 мың адам) төлесті өзіне бағындырып, бұл дербестікке ұмтылысты күшейтті.
«Төлес» кімдер? Жалпы атаудан тарихи жіктелуге
Деректерде «төлес» атауы кейде «барлық тайпалардың жалпы аты» ретінде түсіндіріледі. Көне кезеңдерге көз жүгіртсек, Ғұн дәуіріндегі Ting-ling, кейінгі Као-ч’e (Қаңлы) атауларымен байланыстырылатын сабақтастық айтылады: Ұлы Ғұн заманында Ting-ling, Табғаш кезеңінде Као-ч’e, ал Көк түріктер дәуірінде — төлес атауы кең қолданылған.
Маңызды тұжырым
603 жылдан кейін «төлес» атауы біртіндеп қолданыстан шығып, оның орнына жеке тайпалық атаулар (мысалы, сир тардуш, тоғыз оғыз, ұйғыр, байырку және т.б.) саяси кеңістікте айқынырақ көріне бастайды.
Төлестердің географиялық таралуы: шығыстан батысқа дейін
Қытай деректеріндегі сипаттауларға сүйенгенде, төлес тайпалары бірнеше аймаққа шоғырланған. Таралу бағыты жалпы алғанда шығыстан батысқа қарай созылады: Тола–Керулен өңірінен бастап Кавказдың солтүстігіне дейінгі кеңістік қамтылады.
1-аймақ
Тола өзенінің солтүстігі: Пу-ку, Тонгра, Вей-хо, Байырку, Фу-ло және ұсақ тайпалар. Біріге отырып ондаған мың әскер шығара алғаны айтылады.
2-аймақ
Хами батысы, Карашардың солтүстігі, Ақтау етектері: чи-пи, су-по, на-хо және басқалары. Кейбірі егіншілікпен айналысқан.
3-аймақ
Алтай тауларының оңтүстік-батысы: Сир Тардуш және өзге топтар; әскери күші жоғары болғаны көрсетіледі.
4-аймақ
Самарқанд маңы, Сырдария және Арис өзені бойы: бірнеше тайпа топтары; ондаған мың әскер шығарғаны айтылады.
5–6-аймақ
Хазар теңізінің шығысы және Византияның шығысындағы Кавказ өңірі: огур топтары, алан сияқты түркі емес элементтер де араласқан. Бұл аймақтар туралы деректер толық емес, әсіресе Оңтүстік Сібір бағытында ақпараттың жетіспеуі байқалады.
603–646: көтерілістер, қысым және саяси вакуум
603 жылы Батыс Көк Түрік қағаны Тардудың жеңілуімен төлес тайпаларының тарап-жікке бөлінгені айтылады. Одан кейін Чуло қағанның алым-салықты арттыруы, мал-мүлікке қол сұғуы және ықтимал көтерілістен қауіптеніп бірқатар басшыларды жазалауы тайпалардың қарсылығын күшейтті.
Чи-пи тобының көтерілісі және оған сир тардуштардың қосылуы Чулоға ауыр соққы болды. Дегенмен, кейін бұл топтардың дербестігі ұзаққа созылмай, қайтадан әртүрлі саяси бірлестіктерге бағыну кезеңі туды. 621 жылдан кейінгі үдерістерде Тунг Ябгуға мойынсұну да аталады.
627 жыл Шығыс Көк Түріктер үшін әлсіреу кезеңі ретінде сипатталады: сир тардуш, байырку, ұйғыр тәрізді топтар көтеріліске шығып, осыдан кейін «төлес» атауы саяси айналымнан біртіндеп шегінеді.
Сир Тардуштар: қысқа мерзімді үстем ықпал
VII ғасырдың алғашқы жартысында Сир Тардуштар төлес бірлестіктерінің ең қуаттысы ретінде көрініп, саяси вакуумды уақытша толтырды. Олар 628 жылдан бастап дербес қимылға көшіп, Батыс Көк Түріктердің кейбір билеушілеріне ауыр соққы бергені айтылады.
630 жылы Шығыс Көк Түріктер құлағаннан кейінгі кезеңде сир тардуштар Көк түріктермен де, Қытаймен де соғыс жағдайына түсті. Ал 646 жылға қарай ішкі билік таласы мен сыртқы қысым нәтижесінде түбегейлі әлсіреп, ыдырау үдерісі аяқталды.
Нәтиже
646–648 жылдары бірнеше тайпа (бугу, тонгра, байырку, эдиз, чипи, басмил, қырғыз, қарлұқ, ұйғыр және т.б.) Таң әулетімен келісімге келіп, қытайлық атақ-дәрежелер алғаны айтылады. Бұл Орта Азиядағы Қытай ықпалының күшеюіне жол ашты.
Он оқ және Түркеш: батыстағы жаңа құрылым
Түркештер Батыс Көк Түрік кеңістігінде 635 жылдар шамасында тарих сахнасына айқынырақ шыға бастайды. 634 жылы қаған атанған Ишбара өңірді он тайпаға бөліп, әр тайпаға бір-бір оқ беру арқылы «Он оқ» құрылымын қалыптастырғаны айтылады.
Құрылым ішінде бес туо-лу және бес ну-ших-пи топтары аталып, олардың орналасуы Тоқмақ (Суяб) маңымен байланыстырылып түсіндіріледі. Кейін «түркеш» атауы кеңейіп, он оқ құрамындағы тайпалармен тұтасып қолданылғаны көрсетіледі.
Қарлұқтар және Тоғыз оғыздар: жаңа кезеңнің тіректері
Қарлұқтар Алтайдың батысында Пукучен көлі маңында көрінеді, бірақ бұл олардың ең бастапқы ата-мекені болмауы да мүмкін. 627 жылдан кейінгі қозғалыстарда (әсіресе сир тардуштардың орын ауыстыруы) Тәңірі тауларының солтүстігі босап, қарлұқтардың күшеюіне жағдай туғаны туралы пікір айтылады.
Ал «Тоғыз оғыз» термині Шығыс Көк Түрік кеңістігінің шығыс бөлігіндегі (Тола–Керулен алабы) тайпалар бірлестігін білдіреді. Деректерде олардың құрамына Пу-ку, Хун, Байырку, Тонгра, Су-чи (ізгіл), Чи-пи, Эдиз және басқа топтар кіретіні келтіріледі.
679 жылы Көк түріктердің Қытайға қарсы күресі барысында тоғыз оғыздармен қақтығыстар болғаны айтылады; осы себепті Орхон жазбаларында бұл соғыстар кеңірек суреттеледі.
Тайпалар неге шешуші болды?
Бұл кезеңнің негізгі сабағы айқын: саяси қарым-қатынаста да, әлеуметтік құрылымда да, соғыс жағдайында да мемлекеттің тікелей тірегі — тайпалар. Бумын қаған төлестің 50 мың отбасын бағындырғаннан кейін, осы күшке сүйеніп дербестік жолындағы маңызды қадамдарға барғаны айтылады.
Дәл сол тайпалар ішкі қырқыс күшейген тұста көтеріліске шығып, қайшылықтың тереңдеуіне де әсер еткен. Әсіресе таққа талас, алым-салықтың ауырлауы, және негізсіз соғыстар көтерілістерге сылтау болды. Кей кездері Қытайдың саяси айлаларына ілесу мемлекеттің ішкі тұрақтылығын әлсіретіп, ақыры күйреуге дейін жеткізген.
Көк түрік мемлекеті ақырында Ұйғыр, Басмил және Қарлұқ тайпаларының ортақ қозғалысы нәтижесінде құлағаны белгілі.
Ұзақ тарихи жалғастық: Ting-ling → Kao-ch’e → Төлес
«Төлес» тек бір тайпаның атауы емес, тарихи жадта бірнеше рет көтерілген кең ұғым. Деректер бойынша бұл атау бізді одан да ертеректегі кезеңдерге — Ұлы Ғұн дәуіріндегі Ting-ling, Ke-k’un, қырғыз, Ho-chie сияқты атауларға апарады.
Ting-ling топтарының Алтайдан Оралға дейінгі кеңістікте таралғаны, кейін олардың орнын Као-ч’e (қаңлылар) басқаны, ал Као-ч’e атауы әлсіреген соң төлес атауының алға шыққаны туралы түсіндірулер бар. 603 жылдан кейін Батыс және Шығыс Көк Түріктердің саяси-әлеуметтік дағдарыстары бұл кең бірлестіктің ішінен жеке тайпалардың даралануын жеделдетті.
Кейінгі ықпал: оғыздар, қарлұқтар, ұйғырлар, қырғыздар
Батыс өңірде (қазіргі Қазақстан мен Қырғызстан аумағына жақын кеңістікте) 634 жылы көрінген он оқ құрылымы кейін Түркеш атауымен қабаттасып, одан соңғы оғыздық қалыптасуларға тарихи негіз болғаны айтылады. Кейін бұл кеңістіктегі бірқатар топтар Батыс оғыздары ретінде танылып, ал одан бергі ғасырларда селжұқтар мен османдарды құрған оғыздардың тарихи желісі осы арнамен байланыстырылып түсіндіріледі.
Қарлұқтар Көк Түрік, Ұйғыр мемлекеттері құрамында болып, кейін дербес әрекет етіп, Қараханидтер дәуірінде маңызды рөл атқарды. Ұйғырлар төлес топтарының шығыс қанатынан шығып, Тоғыз оғыздардан кейін өз мемлекетін құрды; 840 жылы Ұлы Ұйғыр мемлекеті құлаған соң бір бөлігі Қытайға, бір бөлігі Тұрпанға ауысып, Қараханидтермен тоғысты.
Қырғыздар Енисей бойында ұзақ уақыт мекендегені, кейін ойрат қысымымен Тянь-Шаньға қарай жылжып, қазіргі тарихи-этникалық бейнесі қалыптасқаны туралы деректер келтіріледі.
Қорытынды
Көк түріктер дәуірінде төлес, сир тардуш, түркеш, қарлұқ, қырғыз, тоғыз оғыз, оғыз сияқты атаулар тарихи сахнада айқын көрінеді. «Төлес» атауының 603 жылдан кейін әлсіреуі — тайпалардың ұсақталуын ғана емес, жаңа саяси бірлестіктердің пайда болуын да білдірді.
Бұл тарих, бір жағынан, тайпалардың мемлекетті көтеретін күш екенін көрсетсе, екінші жағынан, ішкі талас пен сыртқы ықпалдың сол тіректі қалай әлсірете алатынын да айқын дәлелдейді.
Ахмет Ташағыл, Мимар Синан университеті (Анкара, Түркия)