Өзеннің ұзындығы 332 шақырым
Оңтүстік Қазақстанның гидрографиялық жүйесі
Оңтүстік Қазақстан облысының гидрографиялық жүйесі бүкіл аумақта әркелкі таралған өзендер, көлдер, су қоймалары және каналдар арқылы сипатталады. Су кадастры бойынша өңірде 297 өзен тіркелген, олардың жалпы ұзындығы 8045 км.
Сел қаупі және ұсақ су арналары
Тіркелген өзендердің ішінде 42 өзен сел қаупіне жақын саналады: оның 16-сында құм-тас аралас лайлы ағын пайда болуы ықтимал, ал 26-сында арнасын шайып кететін сел жүруі мүмкін.
Бұлардан бөлек, есепке алынбаған көптеген ұсақ су арналары (жыралар, жылғалар) бар. Көктем айларында дәл осы арналар арқылы су тасуы жиі байқалады. Дегенмен сел қаупі бар өзендер саны көп болғанымен, аудан бойынша төтенше жағдай қаупі аса жоғары деп бағаланбайды.
Негізгі қорытынды
Өңірдің өзен желісі кең болғанымен, ағынның таралуы біркелкі емес: негізгі ағындар көбіне орталық және оңтүстік бөліктермен өтеді.
Ірі өзендер және олардың маңызы
Өңірдегі ірі өзендердің бастысы — Сырдария. Оның маңызды салаларына Келес, Күркелес, Арыс, Бөген және Шу
Сырдария: бастау, ағын және ресурстар
Сырдарияның ұзындығы 2190 км. Ол Нарын және Қарадария өзендерінен құралады (Нарынның ұзындығы 700 км). Өзен қоры негізінен Тянь-Шаньнан, Талас Алатауынан, Қырғыз жазығынан және Теріскей Алатауынан қалыптасады.
Алап аумағы 422 мың км². Қазақстан аумағында Сырдарияға сол жағынан Келес пен Арыс400–500 км аралықта сол жақ саласыз қалады; оң жағында бір ғана ірі сала кездеседі.
Аймақаралық маңызы және су режимі
Сырдария алабы Орта Азиядағы төрт мемлекеттің — Қырғызстан, Тәжікстан, Өзбекстан және Қазақстан — аумағын қамтиды. Алаптың басты ерекшелігі — оның ағынның қалыптасу және пайдалану зоналарына айқын бөлінуі; Қазақстан аумағы негізінен екінші, яғни су пайдалану зонасында орналасқан.
Көпжылдық орташа су ресурстары шамамен 30,4 км³/жыл; суы мол жылдары 45,0–50 км³/жыл, қуаң жылдары 25,5 км³/жыл аралығында ауытқиды. Мұздықтар мен еріген қар суымен қоректенуіне байланысты табиғи жағдайда өзен көктем–жазда тасиды. Су тасқыны кезінде Көкбұлақ бекеті маңында су өтімі 1000–3700 м³/с шамасында өзгеруі мүмкін.
Сырдария мен Арыс өзендерінің суы Қазақстан мен Өзбекстан үшін стратегиялық маңызды. Қызылорда облысында Сырдария суы күріш егістігін суаруда кең қолданылады.
Арыс өзені және негізгі салалары
Арыс — Сырдарияның оң жақ саласы. Өзеннің ұзындығы 332 км. Ол көптеген бұлақтарға бай, Талас Алатауы мен Қаратаудың аралығындағы аумақта бастау алатын Қолбастау өзенімен байланысты.
Гидрологиялық сипаты
- Суы мол кезең: наурыз–сәуір.
- Суы аз кезең: қазан–ақпан.
- Бастау аймағы: шамамен 3500 м биіктікте, Талас Алатауы мен Қаратаудың арасындағы ойпатта орналасқан Шақпақ жотасы маңында.
- Бассейн ауданы: 14530 км², оның шамамен 50%-ы таулы бөлікке кіреді.
Жоғарғы ағыста арна кең, аңғар беткейлері біршама жайпақ келеді. Төмен қарай аңғардың ені 1 км және одан да кең болып, беткейлері тік шатқалды сипатқа ауысады.
Ірі салалары
Балықшы ауылының төменгі жағында Арысқа ірі салалар қосылады: Боралдай (оң жақ), сондай-ақ Машат, Ақсу, Бадам (сол жақ).
- Ақсу
- Арыстың ең ірі салаларының бірі. Бассейні Талас Алатауының батыс бөлігінде орналасқан. Ауданы 750 км², ұзындығы 120 км.
- Бадам
- Арыстың ең ірі сол жақ саласы. Бассейні Бадам тауының солтүстік және солтүстік-батыс беткейлерінде, Талас Алатауының оңтүстік бөлігінде. Ауданы 4300 км², ұзындығы 137 км.
- Боралдай
- Арыстың оң жақтағы ірі саласы. Бассейні Қаратау жотасының оңтүстік беткейлерінде. Ауданы 800 км², ұзындығы 130 км. Кіші және Үлкен Боралдай өзендерінің қосылуынан құралады, негізінен қар суымен қоректенеді.
Арыс өзені және оның салалары өңірдің суармалы егіншілігінде, соның ішінде мақта шаруашылығында маңызды рөл атқарады.
Машат өзені: аңғар пішіні және тасқын ерекшелігі
Машат — Арыс өзенінің сол жақ саласы. Ол 2500 м биіктіктен бастау алады. Ұзындығы 75 км, су жинау алабы 579 км².
Каньондан кең аңғарға дейін
Өзеннің жоғарғы бөлігінде аңғар құзды келеді. Бастаудан шамамен 25 км қашықтықта Y тәрізді аңғар тереңдігі 150–200 м болатын тік жартасты каньонға айналады. Жартастар жел мүжіген әртүрлі жыныстар мен әктастардан құралған.
Бастаудан 45 км төменде оң жақтан Дәубаба өзені қосылғаннан кейін каньон біртіндеп кеңейеді; төменгі ағыста аңғар ені 100–150 м шамасына жетеді.
Террасалар және жайылма
Өзен аңғары бойында үш терраса айқындалады. Олар сарғыш-сұрғылт түсті саздақтан, құмдақтан, малта тастар мен конгломераттардан тұрады. Су тасу кезеңінде жайылманы су басады; кей жылдары су деңгейі 1 м және одан да жоғары көтерілуі мүмкін.
Жайылма негізінен малта тасты, саздақты және құмайтты келеді.
Көлдер, минералды және жер асты сулары
Көлдердің таралуы
Оңтүстік Қазақстан облысы көлдерге бай емес. Көлдер негізінен облыстың солтүстік бөлігінде шоғырланған және көп жағдайда тұзды әрі саяз болып келеді.
Артезиан және минералды су
Жазық аймақтарда артезиан сулары таралған, олардың кейбірі минералды су ретінде жер бетіне шығады және емдік мақсатта пайдаланылады. Сарыағаш курортындағы минералды су асқазан-ішек жолы ауруларын емдеуде кеңінен қолданылады.
Жер асты суларының шаруашылықтағы рөлі
Облыстың су ресурстарына өзен-көлдермен қатар жер асты сулары да жатады. Олар халық шаруашылығында кең қолданылады: шөлейт аймақтарда егіншілік пен мал шаруашылығына тиімді, ал елді мекендерде ауыз су көзі ретінде маңызды.
Облыстың ірі өзендері (мәліметтер кестесі)
| № | Өзен | Ұзындығы (км) | Алабы (км²) | Биіктігі (м) | Орташа шығыны (м³/с) | Қоректенуі | Негізгі салалары |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Арыс | 378 | 14530 | 3500 | 40,2 | Жаңбыр, жер асты суы | Боралдай, Қара-үңгір, Машат, Ақсу, Бадам |
| 2 | Ақсу | 133 | 766 | 4042 | 4,02 | Қар суы, жаңбыр, жер асты суы | Балаақсу, Бұғылтұр, Жаңбырлысай |
| 3 | Бадам | 138 | 4380 | 2700 | 4,51 | Жаңбыр, жер асты суы | Ермекбадам, Ленгір, Сайрамсу, Тесексу |
| 4 | Машат | 75 | 579 | 2500 | 2,1 | Қар, жер асты суы | Дәубаба |
Ескерту: Мәтіндегі кейбір сандық деректер әртүрлі дереккөздерде өзгеше берілуі мүмкін; бұл жазба бастапқы материалдағы көрсеткіштер негізінде редакцияланып ұсынылды.