Ықылас бара

Ықыластың аталары қара қобыздың қасиеті мен мистикалық үніне берік сенген: оны ұрпақ амандығын күзететін киелі күш деп танып, жамандықтан қорғаушы деп білген. Осы сенім мен орта Ықыластың күйшілік феноменіне негіз болған факторлардың бірі еді.

Әкесі Дүкеннің тартқан қобызының үні бала құлағына ерте сіңді. Арғы тегінде қобызшы, домбырашы, өнерпаздар көп болғаны да оның табиғи талантына тірек болды. Қызылтаудың батыс сілеміндегі ата-қоныс төңірегінен шыққан күйшілер шоғыры ұлттық мәдениетімізге айрықша үлес қосты.

Деректерге қарағанда, Ықылас екі жасынан ескі қобызды сүйретіп, ойыншық қылып ойнаған. Үш-төрт жасында үлкендер қобыз тартқанда шанаққа алақанын басып, дыбысқа елтіп тыңдаған. Ол «Қыз Жібек», «Қозы Көрпеш — Баян сұлу», «Қамбар батыр», «Мұңылық — Зарлық» сияқты жыр-дастандарға ұйып өскен.

Өсе келе Ықылас әкесінен көріп-естіген күйлерді қайталап, аспаптан үн шығара бастайды. Баласының ықыласын байқаған Дүкен оны ата дәстүрімен үйретеді. Он бес жасына қарай Ықылас әкесінің шағын репертуарын толық меңгеріп, қобыздың қыр-сырын тереңдетуге ұмтылады.

Қобыз сырттай қарапайым көрінгенімен, жылдам меңгерілмейтін аспап: орындаушыдан жоғары есту қабілеті мен техника ғана емес, үлкен жауапкершілік талап етеді. Ықылас көне аспаптың табиғи сырын, орындаушылықта кездесетін құпияларды, бейнелеу мүмкіндіктерін толық пайдаланып, қобызды аса шеберлікпен игерді.

Ең маңыздысы — ол бақсылық дәстүрді қуып кетпей, күйшілік өнердің жолын таңдады. Қобызды халықтың қуанышы мен сүйінішін, қайғысы мен күйінішін сөйлететін аспапқа айналдырды.

Ықыластың алғашқы шығармашылық кезеңінде «Ықылас», «Қорқыт» сияқты туындылар аталады. Бұл күйлерде жастық сезімталдық, табиғат құбылыстары, адамның арман-аңсары күй тілімен беріледі. «Қорқыт» күйі тыңдаушыға Қорқыт абыздың қобызы әндетіп тұрғандай әсер қалдырады: аса қиын, асқақ формаға ұмтылмай-ақ, өмір үшін күреске үндейтін қуатты ықпалымен ерекшеленеді.

Терең қиял мен тұңғиық сырға құрылған туындылардың бірі — «Қоңыр». Күй жұмсақ, байсалды өрбиді; драмалық шиеленіске құрмай-ақ, адамның сезімі мен ой-арманының нәзік иірімдерін бейнелейді. Осында Ықыластың бақсы сарындарынан бөлек, жаңа үн бояуына ден қойғаны анық байқалады.

Отыз жасына қарай Ықылас атақты қобызшы ретінде танылып, аспапты толық меңгереді. Бұрынғы үйренген күйлердің техникалық әрі көлемдік шектеулігін сезінген ол, өз бетімен күй шығаруға кірісіп, қобыз тілін байытады. Дыбыстың неше алуан құбылуынан жаңа бояу іздеп, орындаушылық әдіс-тәсілдерді дамытады. Соның нәтижесінде күйлері тек сарындық сипатта емес, кең тынысты, құрылымы күрделі көркем шығармаларға айналды.

Ықыластың азаматтық үні оның күйлерінен айқын естіледі: адамға, қоғамға, табиғатқа деген көзқарасы музыка арқылы дараланады. Мәселен, ауылдық старшина Ерденге арыз айта бара жатып, оның қайтыс болған баласы Әйменнің азасына арнап «Ерден» күйін шығаруы — күйдің нақты оқиғаға жауап ретінде туғанының бір мысалы.

Генерал-губернатордың өктемдігі мен надандығына ызаланған композитор «Жарым патша» атты күйін тудырған. Көлемі шағын болғанымен, мұнда сықақ пен әжуа басым. Мұндай мысқылға толы күйлері ауыл басшыларының қытығына тисе де, халық күйшіге әрдайым құрметпен қарағаны жөнінде деректер айтылады.

«Қамбар мен Назым» — халықтық ән-эпостық жыр желісіне құрылған, терең лирикаға бай күй. Онда Қамбардың бейнесімен қатар екі жастың махаббаты, батырдың ой-арманы мен уайым-қайғысы музыкалық бейнеге айналады.

Ал «Жез киік» — көлемі ірі, программалық мазмұндағы күй. Мұнда мергенге оқ дарымайтын даланың сұлу киігі, құралайын қорғайтын аналық мейірім көркем суреттеледі. Киіктің тастан-тасқа секірген жүрісі ойынқылықпен беріледі; шығарма оптимистік шабытқа толы. «Жез киік» қылқобызшылар репертуарының алтын қорына енді.

Соңғы кезеңдегі көрнекті туындылардың бірі — «Аққу». А. Жұбанов бұл күйді мазмұны бай, көлемі қомақты, тіпті «музыкалық дастан» деуге келетін шығарма деп бағалайды.

Деректерде бір әулеттен шыққан бес ұрпақ — Алтынбек, Дүкен, Ықылас, Түсіпбек, Ақынбай — «Аққу» күйін киелі қобызбен тартып отырғаны айтылады. Бес ұрпақтан қатар өрген қобызшылық — әлемдік музыка тарихында сирек кездесетін құбылыс. Сол әулеттің ең ірісі әрі қасиеттісі ретінде Ықыластың аты аталады.

Бұл күйде қобыз дыбысы арқылы аққудың су бетіне қона берістегі қалықтауы, қанатының су сабалаған сәті, баланың қуанышы, тіпті мылтықтың атылуы (пиццикато тәсілімен) айқын естілетіндей бейнеленеді. Музыкалық суреттеудің нақтылығы мен нәзіктігі тыңдаушыға ұмытылмас әсер қалдырады.

Қазақ күйлерінің көпшілігі елеулі оқиғаларға, ірі құбылыстарға немесе аңыз-ертегілерге байланысты туады. Солардың бірі — Ықыластың «Шыңырау» күйі. Бұл күйді біздің дәуірге жеткізгендердің бірі — дарынды қобызшы Д. Мықтыбаев (1905–1976). Деректерде 1958 жылы Б. Г. Ерзакович магнитофонға жазып алып, 1959 жылы З. Жанұзақова нотаға түсіргені айтылады.

«Шыңырау құс» туралы аңыздың нұсқалары қазақтың «Ер Төстік» ертегісінде, сондай-ақ шумерлердің «Гильгамеш» эпосында да кездесетіні айтылады. Мифологиялық тұрғыдан құс пен балапан — жоғары әлеммен, айдаһар-жылан — төменгі дүниемен, ал бәйтерек — үш әлемді жалғайтын дәнекермен сабақтасады. Аңыз өзегінде жақсылық пен зұлымдықтың айқасы жатыр.

Күйдің негізгі философиялық түйіні — жамандықты жақсылық жеңеді. Аңызда жолаушы батыр бәйтерек түбіне аялдап, ұяда шырылдаған балапандарды көріп, оларды жеуге өрмелеген айдаһар-жыланды өлтіреді. Ана құс пен балапанның ажалдан аман қалуы — өмірдің сақталуының белгісі ретінде беріледі.