Басқару ғылымының зерделеу заты

Кіріспе

Басқару — өте ежелгі тәжірибе. Адамдар топтар мен ұйымдарға бірігіп өмір сүре бастаған сәттен-ақ басқаруға деген қажеттілік туындады. Ерте дәуірдегі Вавилон, Египет пирамидалары, Македония және Рим сияқты ірі өркениеттердің жетістіктері де үйлестіру, ұйымдастыру және жоспарлау сияқты басқарушылық қызметтер арқылы жүзеге асты.

Алайда басқару тәжірибе ретінде өте көне болғанымен, ғылым және зерттеу саласы ретінде салыстырмалы түрде жаңарақ қалыптасты. Бұған ұзақ уақыт бойы:

Орта буын басшыларының аз болуы және басқару қабаттарының жеткіліксіз дамуы
Функциялардың нақты бөлінбеуі — міндеттер мен жауапкершіліктің айқын айқындалмауы
Биліктің мұрагерлікпен берілуі немесе күшпен тартып алынуы
Жүйелі ғылыми ізденістің әлсіздігі — ХХ ғасырға дейін терең теориялық талдаудың сиректігі

Қорыта айтқанда, ХХ ғасырға дейін басқару ғылымы туралы жүйелі әрі жан-жақты түрде терең ойлану кең таралмады. Мәселен, ХХ ғасырдың басында Нью-Ланарктағы Роберт Оуэн жүргізген батыл әлеуметтік тәжірибелердің өзі көптеген басшылардың күнделікті практикасында кең қолданылмады.

Өндірістің шоғырлануы және жаратылыстану-техникалық білімдердің дамуы басқаруға ғылыми жүйе ретінде қарауды ХХ ғасырдың басында күшейтті. Осы серпілістің маңызды нүктелерінің бірі — 1911 жылы жарияланған Фредерик У. Тейлордың «Ғылыми басқару қағидалары» атты еңбегі.

Тейлор ұсынған негізгі көзқарас

Тейлордың пікірінше, ғылыми басқару — бизнесті жандандыратын және тиімділікті арттыратын қызмет саласы. Ол бұл бағытты жүйелі бақылау, тәжірибе жүргізу және ой-саналық талдау мен топшылау арқылы анықталған көрсеткіштерге сүйену ретінде түсіндірді.

Дәстүрлі тәсілдің орнына — ғылым

Қарама-қайшылықтың орнына — үйлесімділік

Дербес жұмыстың орнына — ынтымақтастық

Еңбек өнімділігі үшін — ең қолайлы жағдай жасау

1. Менеджменттің түбірі мен дамуы

1.1 Менеджменттің тарихи алғышарттары

Басқарудың тарихи тамыры адамдардың бірлескен әрекетке бірігуімен тығыз байланысты. Ірі құрылыс, әскерді ұйымдастыру, ресурстарды бөлу және тәртіп орнату сияқты міндеттер басқаруды тәжірибелік қажеттілікке айналдырды.

1.2 Менеджмент пәнінің пайда болуы

Менеджменттің пән ретінде қалыптасуы өндірістің ауқымы ұлғайып, еңбекті бөлу күрделенген кезде жеделдеді. ХХ ғасырдан бастап басқару қызметтері нақты бөлініп, өлшеу мен талдауға негізделген тәсілдер кең тарай бастады.

2. Басқару теориясы мен практикасының дамуы

2.1 Басқару — адамдардың кәсіптік қызметі

Қоғам күрделенген сайын басқару жеке қабілет қана емес, кәсіби мамандануға айналды. Басшының рөлі — адамдардың күш-жігерін бір мақсатқа бағыттап, ресурстарды тиімді жұмылдыру.

2.2 Басқару ғылымының зерттеу нысаны

Басқару ғылымы ұйым ішіндегі адамдардың өзара әрекетін, шешім қабылдау үдерістерін, еңбек өнімділігін арттыру тәсілдерін және жүйелі жоспарлау мен бақылауды зерттейді.

3. Әртүрлі мектептер негізінде қалыптасқан басқару әдістері

3.1 Ғылыми басқару мектебі

1885–1920

Бұл мектеп еңбекті өлшеу, стандарттау, операцияларды оңтайландыру және тиімділікке бағытталған басқару әдістерін алға шығарды. Тейлордың идеялары осы бағыттың өзегіне айналды.

3.2 Классикалық (әкімшілік) мектеп

1920–1950

Әкімшілік мектеп ұйым құрылымын, басқару қағидаларын және функцияларын жүйелеуге басымдық берді. Мақсат — басқаруды әмбебап қағидаларға сүйенген тәртіпті жүйеге айналдыру.

3.3 Адамдық қатынастар және тәртіптік ғылымдар мектебі

1930–1950 және 1930 жылдан бүгінге дейін

Бұл бағыт еңбек өнімділігін тек техникалық нормалар емес, адамның мотивациясы, коммуникация, топтық динамика және ұйым мәдениеті де анықтайтынын көрсетті.

3.4 Басқару ғылымы мектебі / мөлшерлік амал

1950 жылдан бүгінге дейін

Мөлшерлік амал басқаруда математикалық модельдер, статистика, операцияларды зерттеу және деректерге негізделген шешім қабылдау тәсілдерін кең қолданады.

Қорытынды

Басқару адамзат өркениетімен бірге жасасып келе жатқан тәжірибе болғанымен, ХХ ғасырдан бастап ғылыми негізде қарқынды дамыды. Өндірістің күрделенуі, еңбектің бөлінуі және тиімділікті өлшеу қажеттілігі менеджментті жүйелі ғылым ретінде қалыптастырды. Ф. У. Тейлор бастаған ғылыми басқару қағидалары кейінгі басқару мектептерінің пайда болуына және басқару тәсілдерінің эволюциясына ықпал етті.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

Бұл бөлім бастапқы мәтінде нақты дереккөздермен толық берілмеген. Егер әдебиеттер тізімін жіберсеңіз, оны бірізді форматқа келтіріп, рәсімдеп беремін.