Иасауи жолы - тариқат деген сөз

Иасауи мәдениетінің бүгінгі насихатталу жайы

Түркі халықтары арасында ислам дінінің таралуында ең маңызды факторлардың бірі — ислам тариқаттары екендігі даусыз. Солардың ішінде Қожа Ахмет Иасауи негізін қалаған тариқат пен ілім түркі халықтарының рухани өмірінде өшпес із қалдырды. Түркі сопылық дәстүрінің қалыптасуында Иасауидің рухани қызметінің орны айрықша.

Сондықтан Ф. Көпрүлү Иасауиді «алғашқы түркі сопысы» деп бағалаған. Дегенмен Орта Азиядағы сопылық дәстүрдің шығуы мен тариқаттардың табиғаты туралы әртүрлі пікірлер де бар. Бір тарап «тариқаттар сопылық түсінік қалыптасқаннан кейін пайда болды» десе, екінші тарап ХІІ ғасырда исламға сыртқы қауіп күшейген тұста сопылықтың иманды қорғаушы күшке айналып, адамдардың белгілі бір шайхтың төңірегіне топтасуы нәтижесінде тариқаттар қоғамдық-ұйымдық сипат алғанын айтады.

Зерттеу, идеология және мәдени мұраға қысым

Кезінде түркі мәдениеті, фольклоры, сенімі, тілі, әдебиеті, мифологиясы мен әдет-ғұрыптарына қатысты Ресейлік миссионерлер тарапынан терең этнографиялық зерттеулер жүргізілгені белгілі. Осы жұмыстардың нәтижесінде жиналған «біріккен материалдар» кейін кеңестік жүйе тарапынан ассимиляция, дінсіздендіру және рухани құндылықтардан ажырату саясатына қызмет еткенін де тарих көрсетеді.

Сопылықтың иманды қорғау және сақтау тұрғысынан кейбір теологиялық-философиялық әдістерден де тиімді болғаны туралы пікір Имам Ғазалиге тән деп көрсетіледі. Оны сопылықты зерттеген ориенталистер де назардан тыс қалдырмаған, алайда олар сопылық дүниетанымды өз мүдделері тұрғысынан, көбіне маркстік «тарихи диалектикалық материализм» шеңберінде түсіндіруге ұмтылды.

«Ғылыми атеизм»: теориялық тіректер және қолданылған әдістер

Мазмұны жағынан «ғылыми атеизм» өзін атеизмді кең таратудың теориялық әрі практикалық әдісі, сондай-ақ атеистік білім беру жүйесінің негізі ретінде танытты. Ал іс жүзінде коммунистік режим мәдени кеңістікті толық қайта құру үшін рухани дәстүрлердің «тарихи тәжірибесін» өз мүддесіне пайдалануға тырысты.

Кеңес идеологтары атеизмнің философиялық тұғыры ретінде материализмді алға шығарып, оның бастауларымен бірге пантеизмді де жиі қолданды. Орта ғасырлардан бастап пантеистік және еретиктік ағымдардың тарихына сүйене отырып, өз жүйесін «ғылыми» ретінде дәлелдеуге ұмтылды.

Соған қарамастан бүгінгі күнге дейін пантеизмді сопылықтағы «уахдатул-ужудпен» немесе сопылықты мистицизммен теңестіретін көзқарастар ұшырасады. Тарихта кейбір мистикалық ойшылдардың да пантеист ретінде танылып, тіпті сеніміне күмән келтірілгені белгілі. Алайда Тәңірге сенімді түбегейлі терістемеген тұлғаларды біржақты «атеист» деп атау дұрыс қорытынды болмайды.

Маркстік-лениндік атеизмнің саясилануы

Мәтіндегі талдауға сәйкес, маркстік идеологияда «ғылым» ұғымы көбіне дүниені танудан гөрі, оны өзгертудің әрекет құралы ретінде қарастырылды. Сондықтан «ғылыми атеизм» теологиялық не философиялық талдаудан бұрын ресми-саяси және идеологиялық сипаттағы құбылысқа айналды: ол дінге қарсы үгіт-насихаттың тетігі болды.

Бұл түсіндіру бойынша діннің бастауы — қоғам, нақтырақ айтқанда бай мен кедей таптардың қайшылығы. Демек таптық қайшылық жойылмайынша, социализм орнықпайды. Ал социализмді орнату үшін халықтарды діннен алыстату шарт деп қабылданды; әрі дін «ұлтшылдықтың бастауы» ретінде бағаланды. Осы тұрғыдан исламға қарсы күрес түркі халықтарының мәдениеті мен өзіндік санасына қарсы күреспен қабаттасып кетті деген пікір де айтылады.

Маркстік түсіндіруде ұлт мәңгілік құндылық емес, белгілі бір экономикалық кезеңнің функциясы ғана деп есептелді; ал коммунизмнің өлшемі «ұлт» емес, «тап» ұғымы болды. Осы негізде пролетариат диктатурасы идеологиялық тұғыр ретінде бекітілді.

Білім беру, медиа және дінге қарсы насихат

Коммунистік режимде «ғылыми атеизм» білім беру мен тәлім-тәрбие саласында міндетті пән ретінде оқытылды. Дінге қарсы күресте бұқаралық ақпарат құралдары толық жұмылдырылды: арнайы радио бағдарламалары, фильмдер, театр қойылымдары, көшпелі көрмелер, атеизм музейлері, дінге қарсы клубтар, кітап бұрыштары, газет мақалалары, тақырыптық мерзімді басылымдар, конференциялар мен арнайы баяндамалар кеңінен қолданылды. Мұсылман аймақтарға «агитпроп» мамандары жіберіліп, диалектикалық материализмнің үстемдігін насихаттау жүйелі сипат алды.

Алайда зерттеушілердің бірқатары иман мен атеизм арасындағы тарихи күресте нәтижені табандылық, қарсы тұру және сабырлылық айқындайтынын атап өтеді. Бұл тұс Иасауилік мәдениетті талдауда қайта қаралатын өзекті мәселе ретінде ұсынылады.

Иасауи дәстүрі және кеңестік «қайта түсіндіру»

Қожа Ахмет Иасауидің сопылық дәстүрі Түркістан кеңістігінде — бүгінгі Өзбекстан, Қырғызстан, Қазақстан, Түркіменстан аумақтарында — терең тамыр жайды. Қатал қысым мен қарсы әрекеттерге қарамастан, коммунистік кезеңде де толық тоқтап қалмағаны айтылады.

Кеңестік идеолог-кеңесшілер бұл дәстүрді атеистік саясатқа «қауіпті күш» деп танып, оны «ғылыми тұрғыдан» қайта түсіндіру арқылы коммунистік идеология мүддесіне жұмсауды көздеді. Осы тұрғыда «қолдағы нәрселерді социализм құру үшін қайта өңдеп қолдану» принципі жетекші ұстанымға айналды.

Маркстік формациялық түсіндіруде ислам феодализм кезеңінде пайда болған құбылыс ретінде бағаланып, дін таптық «деңгейді» сақтауға қызмет ететін құрал деп сипатталды. Осыдан келіп орта ғасырларда билікке қарсы күресті еретиктік қозғалыстар мен мазхабтар түрінде түсіндіру кең тарады; тіпті мұндай құбылыстар «коммунистік революцияның алғашқы белгілері» ретінде көрсетілуге тырысқаны айтылады.

Сондай-ақ сопылықтағы «уахдат-и ужуд» мәселесі пантеистік түсіндірумен байланыстырылып, эманация (судур), трансформация сияқты ұғымдар арқылы материалистік диалектикаға ыңғайлап берілген талдаулар ұсынылған. Мұндай тәсіл сопылықтың ішкі діни-рухани мазмұнын «сыртқы» идеологиялық схемаға зорлап енгізу ретінде сынға алынады.

«Батыс терезесі» және ұлттық өлшемнің қажеттілігі

Мәтінде кеңестік исламтанымның исламды көбіне христиандық тәжірибенің өлшемдерімен бағалауға бейім болғаны, Иасауи мәдениетін де «батыстық қалыппен» өлшеп-пішкені айтылады. Еуропада дінге қарсы жаулықтың тарихи себептері ретінде орта ғасырлардағы шіркеу билігінің тәжірибесі ерекше аталады; ал Маркстың сындары да сол мәдени-тарихи контекстен нәр алғаны көрсетіледі.

Ғылым қоғам үшін қажетке жарап, мәдениеттің өркендеуіне қызмет етуі тиіс делінеді. Осы себепті ұлттық ғылым ұлттық мәдениет пен мемлекеттілікке қызмет етуі қажет деген ой түйінделеді.

Дін, философия және ұғымдарды бұрмалау мәселесі

Кеңестік материалистік түсіндіру Ибн Сина мен Фараби секілді ойшылдарды да «дінге қарсы», «натуралист-пантеист» ретінде көрсетуге тырысқан деген тұжырым беріледі. Сонымен бірге сопылықтағы «Аллаға ғашықтық» (мухаббатулла) және «ғашықтық — Алланы танудың өзі» (мағрифатулла) деген ұғымдарды негізге алып, исламды «сүйіспеншілік діні емес, қорқыныш діні» ретінде танытуға ұмтылған пікірлердің болғаны да айтылады.