Платонның шәкірті, Ұлы Александрдың ұстазы
Аристотель: тұлғасы мен мұрасының ауқымы
Аристотель (грекше: Ἀριστοτέλης, Aristotélēs) (б.з.д. 384–322) — ежелгі грек философы әрі ғалымы, Платонның шәкірті және Ұлы Александрдың ұстазы. Сократ пен Платонмен қатар ол Батыс философиясының негізін қалаған ең ықпалды ойшылдардың бірі ретінде танылады.
Зерттеген салалары
- физика, метафизика
- логика, шешендік өнері
- этика, саясат, басқару мәселелері
- поэтика, театр, музыка, эстетика
- биология, зоология
Негізгі ерекшелігі
Аристотель ахлақ, эстетика, логика, ғылым, саясат және метафизиканы біріктірген алғашқы жан-жақты философиялық жүйелердің бірін қалыптастырды. Оның еңбектері кейінгі ғасырлардағы ғылыми ойлау мен философиялық талдаудың өлшеміне айналды.
Өмірбаяны: Стагейрадан Афиныға дейін
Балалық шағы мен білімі
Аристотель Халкидики түбегіндегі Стагейра қаласында дүниеге келді. Әкесі Македония патшасы Аминтастың жеке дәрігері болған. Ол ақсүйектерге тән тәрбие алып, ерте жастан білімге бейім болды.
Платон Академиясы
Шамамен он жеті жасында Афиныға келіп, Платонның Академиясында оқыды. Ол мұнда Платон қайтыс болғанға дейін, шамамен жиырма жыл бойы білімін жетілдірді.
Лесбос және зерттеулер
Кейін Ксенократпен бірге Кіші Азияға сапар шегіп, Теофрастпен бірге Лесбос аралында өсімдік пен жануар әлемін зерттеді. Бұл кезең оның биологиялық бақылауларының іргесін қалады.
Ұлы Александрдың ұстазы
Һермиас қайтыс болғаннан кейін Аристотельді Македония патшасы Филипп ұлы Александрға тәлімгер болуға шақырды. Деректерде оның Александрға қатаң тәрбие бергені айтылады. Кейін Аристотель Афиныға оралып, б.з.д. 335 жылы өз мектебін — Лүкейонды (Ликей) ашты.
Отбасы
Ол Һермиастың қызы (кей деректе қарындасы) Питияға үйленген. Кейін Пития қайтыс болып, Аристотель Һерпиллидамен бірге тұрды. Олардың ұлы Никомах дүниеге келді (әкесінің құрметіне аталған).
Соңғы жылдары
Александр қайтыс болғаннан кейін Афиныда Македонияға қарсы көңіл күй күшейді. Аристотельге «құдайларды қастерлемеді» деген айып тағылған соң, ол Халкидаға кетіп, көп ұзамай Еубеяда ауырып қайтыс болды. Өсиетінде өзін әйелінің қасына жерлеуді сұрағаны айтылады.
Еңбектерінің тағдыры және негізгі шығармалары
Аристотель кезінде көркем стилі жоғары диалогтар да жазған (Цицерон оның әдеби тілін «алтын өзенге» теңеген). Алайда, шығармаларының едәуір бөлігі бізге жетпеді: кей еңбектері бірде табылып, бірде қайта жоғалып отырған, ал кей зерттеушілер сақталған мұра көлемін шамамен бестен бірі ғана деп бағалайды.
Көбірек танылған трактаттары
Физика
Табиғат пен қозғалыс туралы талдаулар.
Метафизика
Болмыс, себептер, мән мен форма туралы ілім.
Никомахтың этикасы
Ізгілік, мақсат, бақыт ұғымдарын жүйелеу.
Жан туралы
Психика, қабылдау, таным қабілеттері.
Поэтика
Әдебиет пен трагедияның құрылымы, катарсис.
Категориялар, Аналитика
Ұғымдар жүйесі мен дәлелдеудің негіздері.
Ескерту: бізге жеткен еңбектерінің көпшілігі шәкірттеріне арналған оқу материалы ретінде жазылғандықтан, бастапқыда кең таратуға арналмаған.
Ғылымға ықпалы: физика, биология, логика
Физика
Оның физикалық түсініктері ортағасырлық ғылымның қалыптасуына терең әсер етіп, ықпалы Ағарту дәуіріне дейін созылды. Кейін бұл көзқарастар жаңа заман физикасының дамуына байланысты біртіндеп ығыстырылды.
Биология
Табиғатты бақылауға сүйенген көптеген тұжырымдарының дұрыстығы тек XIX ғасырда тәжірибелік ғылым дамыған кезде расталды.
Логика
Аристотель ең алғашқы жүйелі логикалық зерттеулерді жасап, дәлелдеудің құрылымын талдады. Кейін XIX ғасырда формалды логиканың қазіргі үлгілері қалыптасқанда, бұл мұра негізгі тіректердің бірі болды.
Мәдени-діни ойға ықпалы
Оның метафизикалық идеялары яһуди және мұсылман философиясына зор әсер етті. Ал мәсіхшілік ойға ықпалы, әсіресе Шығыс православ дәстүрі мен Рим католик шіркеуіндегі схоластика мектебі арқылы, бүгінге дейін жалғасып келеді. Аристотель философиясының қырлары әлі де терең зерттелуде.
Философиялық өзегі: болмыс, себептер және форма мен материя
Философияның орны
Аристотель ғылымдарды жіктегенде философияны ең жоғары орынға қояды: өзге ғылымдар болмыстың жекелеген қырларын зерттесе, философия бастамалардың жалпы табиғатын қарастырады. Ол даналықты «жетекші ғылым» деп түсіндіріп, мақсат пен игілікті тануды аса маңызды деп бағалады.
Төрт себеп ілімі
Заттың табиғатын түсіндіруде ол төрт түрлі себепті ажыратады:
- материалдық себеп — зат неден жасалғаны
- формалық себеп — құрылым, пішін, мәндік анықтама
- өндіргіш себеп — қозғалыс пен жасалу көзі
- мақсаттық себеп — не үшін жасалды, қандай игілікке бағытталған
Мысал: үй салуда материал — тас/кірпіш; форма — жоба/ұғым; өндіргіш себеп — құрылысшы еңбегі; мақсат — баспанаға мұқтаждық.
Форма мен материя
Аристотель форма мен материяның байланысын талдап, олардың бірлігін көрсететін маңызды ойлар айтты. Дегенмен ол кей тұстарда форманы белсенді бастама, ал материяны бағынышты негіз ретінде түсіндіруге бейім болды: формасыз материя тұтастыққа ие болмайды деп есептеді.
Категориялар
Ол жалпы ұғымдарды жүйелеуге тырысып, болмысты сипаттайтын негізгі категорияларды қарастырды. Дәстүрлі түрде аталған он категорияның ішінде «мән» (субстанция) басқаларына тірек болады деп көрсетеді: бастапқы мәндер болмаса, өзге нәрселер де болмас еді.
Таным туралы көзқарасы
Аристотель объективтік шындықты тануға болатынына күмән келтірмейді. Ол сезімдік таным сатыларын (түйсік, қабылдау, бақылау) және ойлаудың формаларын (ұғым, пікір, ой қорыту) талдап, тәжірибе мен пайымдауды ұштастырған терең эмпирик ретінде көрінді.
Қоғам және этика: «саяси жануар» туралы тұжырым
Саясат және мемлекет
«Политика» мен «Никомахтың этикасында» қоғамның құрылымы, мемлекет формалары және азаматтық өмір талданады. Аристотель мемлекеттің шығуын табиғи дамумен байланыстырып, адамды «саяси жануар» деп сипаттайды: ортақ өмірден тыс қалған адам толыққанды адамдық болмысынан айырылады деп есептейді.
Сонымен бірге ол өз дәуірінің шектеулері аясында құл иеленушілік қатынасты «табиғи» деп қабылдады. Бұл — оның әлеуметтік көзқарасының тарихи тұрғыдан даулы тұсы.
Этика және әрекет
Аристотель адамгершілікті енжарлықпен емес, белсенділік пен жасампаз әрекетпен байланыстырады. Ізгілік қоғам ішінде іске асады: әділеттілік, мейірім, жауапкершілік сияқты ұғымдар отбасы мен мемлекеттің тірегіне айналады деп түсіндіреді.
Логикалық заңдар және кейінгі дәстүр
Аристотельге телінетін формалды логиканың негізгі қағидалары ретінде тепе-теңдік, қайшылық және үшіншіні жоққа шығару заңдары жиі аталады. Оның мұрасын дамытып, исламдық философияда кең танытқан ірі ойшылдардың бірі — Әбу Наср әл-Фараби.
Қорытынды: уақыттан озған энциклопедиялық ой
Аристотель өзіне дейінгі философия мен ғылым жетістіктерін қорытып, жүйеге келтірді және көптеген салада бағыт-бағдар берген еңбектер қалдырды. Оның шығармалар жинағын ежелгі дәуір білімінің энциклопедиясы деуге болады. Ғасырлар бойы ойшылдар бұл мұраны әр қырынан қайта түсіндіріп келеді, бірақ оның идеялары адамзаттың ақыл-ойына әлі де қуат беретін сарқылмас қор болып қала береді.
Кілт ұғым
Жүйелілік
Әртүрлі білім салаларын бір тұтас ойлау өрісіне біріктіру.
Кілт ұғым
Себептілік
Төрт себеп арқылы түсіндіру дәстүрін орнықтыру.
Кілт ұғым
Практикалық даналық
Этика мен саясатты өмірлік тәжірибемен байланыстыру.