Айтылған құқықтық қатынастар түрлері салыстырмалы бостандықта
Құқық функциялары туралы мәселе: көзқарастар және талдау
Құқық функцияларының мәселелері кейінгі заманғы отандық мемлекет және құқық теориясы үшін мүлде жаңа құбылыс емес: олардың белгілі бір тұжырымдары төңкеріске дейінгі және кеңестік кезеңдерде-ақ қалыптаса бастаған. Дегенмен, бұл тақырыпқа қатысты барлық сұрақтар жеткілікті дәрежеде терең зерттелді деуге болмайды. Әсіресе, құқық функцияларын түсіну және оларды сыныптастыру мәселелері әлі де талқылауды қажет етеді.
Құқық функциясы ұғымы: негізгі тәсілдер
Т. Н. Радьконың пайымдауынша, құқық функциясы ұғымын белсенді зерттеудің бір ғасырға жуық тәжірибесі бұл мәселе бойынша бірыңғай көзқарас қалыптасқанын дәлелдеуге мүмкіндік бермейді. Қазіргі әдебиетте, ең кемі, үш кең таралған ұстанымды бөліп көрсетуге болады:
1) Құқықтық ықпалдың бағыттары
Бірқатар зерттеушілер позитивті құқық функцияларын қоғамдық қатынастарға немесе адамдардың мінез-құлқына құқықтық ықпал етудің белгілі бір (әдетте негізгі) бағыттары ретінде түсіндіреді.
2) Реттеуші (қадағалаушы) ықпалдың негізгі бағыттары
Басқалары позитивті құқықтың функцияларын қоғамдық қатынастарға құқықтың реттеуші-қадағалаушы ықпалының негізгі бағыттары деп санайды.
3) Әлеуметтік міндет және одан туындайтын ықпал бағыттары
Үшінші ұстанымға сәйкес, позитивті құқық функциялары — тұтастай біріктірілген әлеуметтік міндет және осы міндеттен туындайтын қоғамдық қатынастарға құқықтық ықпалдың бағыттары.
Бұл позицияларды салыстырғанда, біріншілер құқық функциясын кең мағынада — ықпалдың әртүрлі бағыттары ретінде қарастырса, екіншілер оны тар мағынада — тек реттеуші ықпалдың бағыттарымен шектейді. Т. Н. Радьконың ұстанымы үшінші тәсілге жақын: ол құқықтың міндетін қоғамдық қатынастарды реттеу деп түсіндіре отырып, функцияларды көбіне қадағалаушы (реттеуші) ықпалмен байланыстырады. Алайда, функцияларды сыныптастыруға келгенде, ол көбіне кеңірек түсіндіру логикасына сүйенетіні де байқалады.
Ұғымды нақтылау: маңызды түйіндер
Функция — құқықтық ықпалдың бағыты
Көптеген зерттеушілер құқық функцияларын адамдардың мінез-құлқына немесе қоғамдық қатынастарға құқықтық ықпалдың белгілі бір бағыттары ретінде түсіндіреді. Бұл — негізді тұжырым. Себебі құқықтық ықпал алуан түрлі болуы мүмкін: тікелей не жанама, нәтижелі не нәтижесіз және т.б. Ал құқық функциясы туралы сөз болғанда, әдетте қоғамдық қатынастарға тікелей ықпал етудің бағыты назарға алынады.
«Тек басты бағыттар» шектеуі әрдайым ақталмайды
Кейбір авторлар құқық функциясына құқықтық ықпалдың тек басты бағыттарын ғана жатқызуды ұсынады. Бірақ мұндай шектеу сұрақ тудырады: егер «басты емес» бағыттар бар болса, олар құқыққа тән ықпал емес пе? Ал егер олар жоқ болса, онда құқық функцияларын «басты» және «басты емес» деп жіктеудің өзі неліктен қажет?
Сондықтан құқық функциялары деп қоғамдық қатынастарға құқықтық ықпалдың басты да, басты емес те бағыттарын түсінген орынды; ал позитивті құқық функциялары — құқықтың адамдардың мінез-құлқы мен қоғамдық қатынастарға ықпалының бағыттары ретінде қарастырылуы тиіс.
Әлеуметтік міндет пен рөлмен байланыс
«Функция» ұғымының мәндік қырларының бірі — міндет, рөл. Бірақ құқық функциясын құқықтың міндеті мен рөлінің өзі деп емес, сол міндет пен рөлдің көрінісі, көрсеткіші ретінде түсінген дұрыс. Кейде құқықтың әлеуметтік міндеті мен қоғамдағы рөлін бөле қарастыруға ұмтылыс байқалады, алайда мұндай алшақтату міндетті емес.
Құқықтың басты арналымы — қоғамдық қатынастарды реттеу. Сонымен қатар құқық тек реттеуші ғана емес: ол ақпараттық бағдар береді, мінез-құлықты бағалау өлшемін ұсынады, тәрбиелік ықпал ету құралына айналады және өзге де рөлдерді атқарады. Сондықтан позитивті құқық функцияларын тек реттеуші ықпалмен шектеу қисынды көрінбейді.
Қорытынды анықтама: позитивті құқық функциялары — құқықтың табиғатын, әлеуметтік міндетін және қоғамдық өмірдегі рөлін бейнелейтін, адамдардың мінез-құлқы мен қоғамдық қатынастарға құқықтық ықпал етудің белгілі бір бағыттары.
Функцияларды сыныптастыру: кең тараған үлгі
Құқық функцияларын сыныптастыру мәселесінде белгілі бір келісім бар сияқты көрінеді. Қазіргі заң ғылымында функцияларды жалпыәлеуметтік және меншікті құқықтық (өзге терминологияда — арнайы-заңи) деп бөлу кең тараған.
Жалпыәлеуметтік функциялар
Мемлекет функцияларымен үйлесетін экономикалық, саяси, тәрбиелік және өзге де бағыттарды қамтиды.
Меншікті құқықтық (арнайы-заңи) функциялар
Құқықтың қоғамдық қатынастарды реттеуші ретіндегі ерекшелігін ашатын функциялар: регулятивті статикалық, регулятивті динамикалық және қорғаушы функциялар.
Құқық қағидалары: дәстүрлі түсінік және жаңа көзқарас
Құқық салаларын, құқықтық реттеудің пәні мен әдісін, сондай-ақ құқықтық жүйені тұтастай теориялық талдауда маңызды құралдардың бірі — құқық қағидалары ұғымы. Дәстүрлі түрде олар құқықта бекітілген (немесе құқықтың мәнінен туындайтын) негізгі идеялар ретінде түсіндіріліп келді. Ғалымдар пікірлерінің ұқсастығы — орынды құбылыс, ал шектен тыс дауласу ғылыми жұмысты тежейді.
Мәселе неде?
Негізгі түйткіл — қағидалар көбіне біржақты түсіндіріледі: олардың ұғымы дамымай, жалпы құқық теориясының қазіргі даму деңгейімен толық үйлеспей қалады. Осыған байланысты құқық қағидаларын түсіндіруде кеңірек теориялық тіректерді ұштастыру қажеттілігі туындайды: жалпы жүйе теориясының қағидалары, құқықтық реттеу тетігі туралы идеялар және құқық құбылыстарының объективтік болмысынан туындайтын байланыстар.
Мұндай көзқарас қағидаларды тек «идеялар жиынтығы» ретінде ғана емес, құқықтық шындықтағы тұрақты байланыстардың ақпараттық көрінісі ретінде қарастыруға мүмкіндік береді.
Объективтік ұқсастықтарға мысалдар
- Заңдылық қағидасы — нақты (фактілік) тәртіп пен құқық нормалары талаптарының сәйкестігіне сүйенетін маңызды байланысты көрсетеді.
- Азаматтық құқықтағы қағидалар — тараптардың заңдық теңдігі мен азаматтық айналымға тән еркіндік сияқты ерекшеліктерді бейнелейді.
- Процессуалдық қағидалар — процестің объектісі мен мақсатынан туындайтын байланыстарға негізделеді; материалдық-құқықтық ортамен арақатынасын сипаттайды.
Қағидалар, құқықтық құралдар және салалық пән арасындағы байланыстар заңдар жүйесін жетілдірудің объективті негізін қалыптастырады. Нормативтік шығармашылық барысында заң шығарушының заңдарда бекітілген қағидалы идеяларға сүйенуі — құқық жүйесіндегі осы байланыстарды есепке алуды талап етеді.
Құқық қағидаларының анықтамасы және түрлері
Құқық қағидалары — құқықтың ерекше әлеуметтік реттеуші ретіндегі мәнін ашатын негізгі бастамалар, ережелер мен идеялар. Олар құқықтың заңдылығын, табиғатын және әлеуметтік мәнін білдіреді; заңдардың өзінде тікелей көрініс табуы немесе олардың мәнінен туындауы мүмкін.
Таралу саласына қарай
Жалпы құқықтық қағидалар
- әділеттілік;
- азаматтардың заң мен сот алдындағы теңдігі;
- ізгілік (гуманизм);
- демократиялық;
- құқықтар мен міндеттердің біртұтастығы;
- сендіру мен мәжбүрлеуді үйлестіру.
Салааралық қағидалар
Бірнеше құқық саласына ортақ мәнді белгілерді сипаттайды (мысалы, жарыспалылық, сот өндірісінің жариялылығы және т.б.).
Салалық қағидалар
Тек бір құқық саласының шеңберінде әрекет етеді.
Қағидалардың реттеудегі орны
Құқық қағидалары қоғамдық қатынастарды реттеуге қатысады: олар құқықтық ықпалдың жалпы бағыттарын айқындап қана қоймай, нақты іс бойынша шешімнің негіздемесіне де енуі мүмкін.
Құқықтық саясат және нормашығармашылықты жаңғырту
Мемлекет норманы белгілеу үдерісін жаңа сапалы деңгейге көтеруге бағытталған бірқатар шараларды қабылдады. Олардың қатарында заң жобаларының іс-әрекетін перспективалық жоспарлау, нормативтік құқықтық актілер жобаларына ғылыми сараптама жүргізу, қабылданатын заңдарды қаржылық тұрғыда қамтамасыз ету сияқты тетіктер бар.
Қоғамымыздың заңнамалық-саяси жүйесін одан әрі демократияландыруға бағытталған осындай шаралармен қатар, әлемдік экономика мен саясаттағы іргелі өзгерістер және ел дамуының ішкі динамикасы заңгерлер алдына жаңа міндеттер қойды. Ұлттық құқықты уақыттың жаңа талаптарына сәйкестендіру үшін норма жасау және құқық қолдану қызметін жетілдіру қажеттігі күшейді.
2009 жылғы Тұжырымдама
Осыған байланысты Мемлекет басшысының Жарлығымен 2009 жылғы 24 тамызда Қазақстан Республикасының құқықтық саясатының тұжырымдамасы қабылданды. Бұл құжат 2010–2020 жылдарға арналған және жинақталған тәжірибе мен ғылыми негіздерге сүйене отырып, Қазақстанның мемлекеттік және қоғамдық біртұтас құқықтық саясатының жақын және алыс перспективаларын айқындады.
Құқық функциясының өзегі: әлеуметтік міндет және құқықтық ықпал
Түптеп келгенде, құқық функциясы — құқықтың әлеуметтік міндетін іске асыру тәсілі. Ал құқықтың әлеуметтік міндеті қоғамдық дамудың қажеттіліктерінен туындайды және сол қажеттіліктермен айқындалады. Қоғамның әлеуметтік мұқтаждықтарын қанағаттандыру үшін белгілі бір қатынастарды бекітетін, реттейтін және қорғайтын заңдар қабылданады.
Құқықтың қандай да бір міндеті белгілі бір қоғамдық қатынастардың дамуын бекітуге, қорғауға немесе бағдарлауға бағытталған. Әлеуметтік рөлге деген қажеттілік қаншалықты өткір болса, құқықтың қызмет етуі де соншалықты айқын көрінеді.
Қоғамдық қатынастардың тәртіптілігі, жүйелілігі және динамизмі қоғамның дамуы мен қызмет етуінің қажетті шарттары. Осы себепті құқықтың әлеуметтік міндеті — қоғамдық қатынастарды тәртіпке келтіру, реттеу, оларға қажетті орнықтылық беру, азаматтардың құқықтарын іске асыруына және азаматтық қоғамның қалыпты өмір сүруіне жағдай жасау.