Аудит ұғымы және оның даму кезеңдері туралы қазақша реферат

Арнайы әдебиеттерде аудиттің пайда болу мерзімі әртүрлі түсіндіріледі. Кейбір зерттеушілер есеп мәліметтерінің дұрыстығын қалыптастыру және бақылау тәжірибесі біздің дәуірімізге дейінгі IV мыңжылдықтан басталғанын айтады.

Ніл, Тигр және Евфрат өзендерінің аңғарларындағы Таяу Шығыс өркениеттерінде мемлекет құрылымы жоғары деңгейде ұйымдасып, үкімет өнімді, мүлікті, салық жинауды, орындалған жұмысты, қазынаны толықтыруды, кіріс пен шығыс есептерін жүргізді. Мұндағы бақылаудың мақсаты — қателіктерді азайту және шенеуніктердің алдау әрекеттеріне тосқауыл қою.

Бақылаудың кейбір қағидалары діни мәтіндерде де сипатталады: мүлікті екі жақты күзету, адал қызметкерлерді іріктеу, міндеттерді бөлісу сияқты тәсілдер басқарудағы тәуекелді азайтуға бағытталған.

Есеп жүргізуге қатысты арнайы заңнама алғаш рет Вавилонда қалыптасты. Хаммурапи заңдары (б.з.д. 2200–2150 жж.) көпестерге дербес есеп жүргізуді, ал храмдарға мемлекеттік есепшілікті жүргізуді міндеттеген. Қолхатсыз ақша беруді жарамсыз деп тану — мәмілені құжатпен растаудың ерте үлгісі.

Чжоу әулеті кезіндегі көне Қытайда (б.з.д. 1122–256 жж.) мемлекеттік есеп жүйесі, үкімет департаменттерінің бюджеті және аудиті жолға қойылды. Б.з.д. 700 жылы мемлекеттік ақша мен мүлікті пайдалануға құқығы бар шенеуніктердің адалдығын қамтамасыз етуге бағытталған Бас аудиторлық қызмет болғаны айтылады.

Афинада б.з.д. V ғасырда Халық жиналысы мемлекеттің кірісі мен шығысын бақылады, ал үкімет аудиторлары лауазымды тұлғалардың өкілеттілігі аяқталғанша олардың құжаттарын тексеріп отырған.

Кейбір авторлар аудиттің арнайы білім саласы ретінде қалыптасуын бухгалтерлік есептің дамуымен байланыстырады. Бухгалтерлік есеп туралы ғылыми еңбек жазған Лука Пачоли (1445–1517) көпес кітабын арнайы бюрода тексеріп, тіркеп отырудың тәжірибелік пайдасын атап өткен.

Англияда аудит туралы деректер 1299 жылдан белгілі. 1324 жылдың 24 наурызында король Эдуард II үш мемлекеттік аудиторды тағайындап, оларды Оксфорд, Беркенхед және Уэльс провинцияларындағы барлық есепшоттарды тексеруге, тыңдауға, сұрауға және кемшіліктерді белгілеуге міндеттеген.

XII ғасырдан бастап Англия мен Шотландия, Италия, Франция және Еуропаның басқа елдерінің Қазынашылық мұрағаттарында аудиторлық қызмет туралы мәліметтер жиі кездеседі.

XVI–XVII ғасырлардағы экономикалық өзгерістер (қалалардың, фабрикалардың өсуі, сауданың кеңеюі) есеп пен аудиттің жаңа тәсілдемесін талап етті. Негізгі назар мүлікке меншік құқығына, пайда мен залалды қатаң есептеуге ауысты.

Аудит біртіндеп «тыңдау» рәсімінен жазбаша құжаттарды және растаушы дәлелдерді зерттейтін талдауға айналды.

XVII ғасырдың аяғында Шотландияда белгілі бір лауазымды тұлғаның қалалық аудитор қызметін атқаруына тыйым салатын заң қабылданды. Бұл тәжірибе батыс әлемінде аудитордың тәуелсіздігі ұғымының орнығуына негіз болды.

Аудиторлық озық тәжірибеге қарамастан, кәсіби аудит тек XIX ғасырдың екінші жартысында іскерлік әлемнің маңызды бөлігіне айналды. Бұл темір жол құрылысының, сақтандыру компанияларының, банктердің және акционерлік қоғамдардың қарқынды өсуімен байланысты болды.

Ағылшын инвесторлары Солтүстік Америкаға шыққанда, ірі кредиторлардың мүдделерін қорғау үшін тәуелсіз аудиторлар да бірге барды. Осылайша Солтүстік америкалық аудиттің қалыптасуына ағылшындық дәстүр айқын ықпал етті.

XX ғасырға дейін АҚШ-та тәуелсіз аудит көбіне ағылшын үлгісімен жүргізілді: балансқа қатысты деректер егжей-тегжейлі тексерілді. Роберт Х. Монтгомери бұл кезеңді «есепшоттық аудит» деп атаған, өйткені аудитор уақытының едәуір бөлігі есептеу мен көшіріп тексеруге жұмсалған.

Америкалық бизнес жылдам өскен сайын өте қымбатқа түсетін толық тексеру тәсілі біртіндеп тестілік аудитке ауысты: іріктеп тексеру, тәуекелге бағдарлану, фирма қызметі туралы қосымша мәлімет жинау кеңінен қолданылды.

Инвесторлардың мүддесін ескере отырып, аудиторлар активтер мен міндеттемелердің сапасына, сондай-ақ пайда мен залал туралы есепте көрініс табатын операциялық нәтижелерге көбірек назар аудара бастады.

Әлемдік экономиканың жаһандануы бухгалтерлер мен аудиторлардың ірі трансұлттық ұйымдарының қалыптасуына ықпал етті. Сонымен бірге кәсіби аудиттің дамуына халықаралық және аймақтық ұйымдардың рөлі артты: Халықаралық есеп стандарттары бойынша комитет (IASC, 1973), Жоғары бақылау органдарының халықаралық ұйымы (INTOSAI, 1953), Халықаралық бухгалтерлер федерациясы (IFAC, 1977), БҰҰ жанындағы есеп пен есеп берудің халықаралық стандарттары бойынша үкіметаралық сарапшылар тобы (ISAR, 1979).

Бұл өзгерістер аудиттің тек бухгалтерлік жазбалардың кеңселік нақтылығын тексерумен шектелмей, міндеттері мен ауқымы біртіндеп кеңейгенін көрсетеді. АҚШ пен Ұлыбритания сияқты дамыған елдерде тәуелсіз аудиттің ерекше жүйесі қалыптасты, ал оны жетілдіру қажеттілігі кредиторлар, инвесторлар және өзге пайдаланушылар тарапынан сенімді қаржылық ақпаратқа сұраныстың өсуінен туындайды.