Көмей туралы қазақша реферат
Көмей (larynx): құрылысы мен қызметі
Көмей (larynx) — адамда және құрлық омыртқалы жануарларда тыныс алу жолының бастапқы бөлігі. Ол шеміршек, бұлшықет және сіңір тіндерінен құралады. Көмейдің негізгі міндеттері — ауаны кеңірдекке өткізу, дыбыс түзуге қатысу және тыныс жолын бөгде заттардан қорғау.
Дыбыс сіңірі және дыбыстың пайда болуы
Адамның көмейінде, сондай-ақ көптеген сүтқоректілерде, құйрықсыз қосмекенділерде және кейбір бауырымен жорғалаушыларда көмейдің ішкі бетінде бір-бірімен бұрыш жасап орналасатын қатпарлар болады. Бұл қатпарлар дыбыс сіңірі деп аталады.
Дыбыс сіңірі фиброзды-эластикалық тіннен тұрады және кілегейлі қабықпен қапталған. Дыбыс сіңірлері бір-біріне жақындап, саңылау тарылған кезде ауа ағыны олардың тербелісін тудырады — осылайша дыбыс пайда болады.
Дыбыстың биіктігі неге байланысты?
- Ауа тербелісінің жиілігіне (ауа ағынының сипатына).
- Дыбыс сіңірінің керілуіне (керілген сайын дыбыс биігірек шығады).
Кейбір сүтқоректілерде (мысалы, кит тәрізділерде) дыбыс сіңірі болмайды, ал кейбір маймылдарда ол толық жетілмеген болуы мүмкін. Дегенмен, өкпемен тыныс алатын жануарлардың көбінде дыбыс сіңірлерінің тербелісі арқылы дыбыс түзетін дыбыс шығару аппараты қалыптасқан.
Көмей қуысы: тыныс жолымен байланысы
Алдыңғы бөлігі
Көмей қуысының алдыңғы жағы тыныс алу саңылауы арқылы жұтқыншақпен жалғасады.
Артқы бөлігі
Артқы бөлімі кеңірдек қуысына өтеді және ауаның өкпеге қарай еркін қозғалуын қамтамасыз етеді.
Көмей жұтқыншақтан дамиды, ал оның шеміршектері — түрі өзгерген желбезек доғаларынан қалыптасқан құрылымдар.
Жануарлардағы көмейдің салыстырмалы құрылысы
Қосмекенділер
Құйрықты қосмекенділердің көбінде және барлық құйрықсыз қосмекенділерде көмей құрамында ожау тәрізді және оймақ тәрізді шеміршектер кездеседі.
Бауырымен жорғалаушылар мен құстар
Бауырымен жорғалаушылар мен құстарда көмейдің жалпы құрылысы бір-біріне ұқсас келеді.
Сүтқоректілер
Сүтқоректілерде жоғарыда аталған шеміршектермен қатар қалқан тәрізді және бөбешік, сондай-ақ өзге де ұсақ қосымша шеміршектер болады. Көптеген сүтқоректілерде дыбыс сіңірлері ожау тәрізді және оймақ тәрізді шеміршектердің арасына керіліп орналасады.
Қоректену мен тыныс алуға бейімделу
Көмейдің құрылысы жануардың қоректену және тыныс алу ерекшеліктеріне тәуелді. Мысалы, кит тәрізділер мен жаңа туған қалталы сүтқоректілерде ожау және оймақ тәрізді шеміршектер түтікше тәрізді ұзарып, көмей қуысына еніп тұрады.
Қалталы сүтқоректілер: мұндай құрылымның арқасында жаңа туған төл бір мезгілде сүт еме отырып, тыныс ала алады.
Кит тәрізділер: қорегін жұтқанда көмейге су құйылмауына көмектеседі.
Адамдағы көмейдің негізгі қызметтері
- Тыныс алу: ауа көмей арқылы өтіп, кеңірдекке, одан әрі өкпеге бағытталады.
- Дыбыс түзу: дыбыс сіңірлерінің тербелісі арқылы дауыс пайда болады.
- Қорғаныш: қатты немесе сұйық заттардың тыныс жолына түсіп кету қаупін азайтады.