Меншік құқығының мазмұнын
Мұрагерлік құқық ұғымы және оның мәні
Мұрагерлік құқыққа тоқталмас бұрын, мұра ұғымына жалпы сипаттама берген жөн. Мұра дегеніміз — қайтыс болған адамның мүліктік және кейбір мүліктік емес құқықтары мен міндеттерінің заңда белгіленген тәртіппен мұрагерлеріне ауысуы. Ал мұрагерлік құқық — осы ауысудың тәртібін белгілейтін құқықтық нормалардың жиынтығы.
Мұра азаматтың қайтыс болуы немесе оны қайтыс болды деп жариялау салдарынан ашылады. Азамат қайтыс болған кезде оған тиесілі мүлікке меншік құқығы өсиетке немесе заңға сәйкес мұрагерлік тәртібімен басқа адамдарға өтеді. Әдебиеттерде мұра ұғымы Ежелгі Римде hereditas деп аталып, қолданылғаны туралы пікірлер кездеседі.
Мұра құрамына не кіреді (және не кірмейді)
Мұралық мүлік құрамына мұра қалдырушыға заң бойынша тиесілі мүлік кіреді. Егер мүлік қылмыстық жолмен табылса, ол мұраға берілмейді.
- Кіреді: азаматтардың меншігі, оның ішінде жеке меншік объектілері.
- Кірмейді: мұра қалдырушының жеке басына тығыз байланысты құқықтар мен міндеттер (төменде нақтыланады).
Мемлекеттік заңдар мүліктік қатынастарды реттеуде және азаматтардың құқықтарын қорғауда маңызды құрал болып табылады. Меншік иесі заңда белгіленген шекте мүлікті иеленуге, пайдалануға және оған билік етуге құқылы. Мемлекет азаматтардың жеке меншігін және оған мұрагер болу құқығын қорғайды.
Мұрагерлік құқықтың отбасылық және азаматтық құқықпен байланысы
Мұрагерлік құқық азаматтық құқықтың құрамдас бөлігі. Сонымен бірге ол отбасы құқығымен тығыз байланыста: кәмелетке толмаған балалар мен еңбекке жарамсыз отбасы мүшелерінің құқықтарын қорғауда құқықтық тетіктер бірін-бірі толықтырады.
Дәстүр және құқық: «Қара шаңырақ» ұғымы
Қазақ отбасында көп баланың ішінен кенже баланы ата-ана қолында қалдырып, «шаңырақ иесі» деп есептеген. Кенже баланың тұратын үйі «Қара шаңырақ» аталған. Басқа балалар жеке отау тіккенде қара шаңырақтан енші алғанымен, жазылмаған дәстүр бойынша қара шаңырақ көбіне кенжеге қалған.
Бұл салт ағайын арасындағы мүлікке талас-тартысты азайтып, бірлік пен ынтымақты сақтауға бағытталған. Уақыт өте дәстүр біршама өзгергенімен, оның ізі бүгінге дейін сақталған. Қазіргі жағдайда мұрагерлік қатынастар көбіне Азаматтық кодекс нормаларына сәйкес рәсімделеді.
Мұра қалдырудың түрлері: заң бойынша және өсиет бойынша
Мұра екі түрде қалдырылады: заң бойынша және өсиет бойынша. Егер мұра қалдырушы өсиет қалдырмаса немесе өсиет болғанымен мүлік (немесе оның бір бөлігі) иесіз қалса, мұрагерлер заң бойынша мұраға шақырылады. Мұндай жағдайда заң, әдетте, балаларын, жұбайын, ата-аналарын және жақын туыстарын мұрагерлікке тартуды көздейді.
Заң бойынша мұрагерлік
- Өсиет жоқ немесе өсиет толық қамтымаған жағдайда қолданылады.
- Мұрагерлер заңда белгіленген кезектілікпен шақырылады.
Өсиет бойынша мұрагерлік
- Мұра қалдырушы мүліктің кімге және қандай үлеспен өтетінін айқындайды.
- Кей санаттағы мұрагерлердің міндетті үлеске құқығы сақталуы мүмкін.
Мұраның құрамы және Азаматтық кодекспен шектелетін құқықтар
ҚР Азаматтық кодексінің 1040-бабына сәйкес мұра қалдырушының жеке басына тығыз байланысты кейбір құқықтар мен міндеттер мұра құрамына кірмейді. Олардың қатарында, мысалы, ұйымдарға мүшелік құқығы (заңда немесе шартта өзгеше белгіленбесе), өміріне немесе денсаулығына келтірілген зиянды өтеу құқығы, алименттік міндеттемелерден туындайтын құқықтар мен міндеттер, сондай-ақ мүліктік құқықтармен байланысы жоқ жеке мүліктік емес құқықтар бар.
Меншік объектілері және мұрагерлік мүлік
Заң бойынша азаматтардың меншік құқығының объектілеріне әртүрлі мүліктер мен құқықтар жатады: материалдық және интеллектуалдық қызмет өнімдері, кәсіпорындар, өндіріс құрал-жабдықтары, патенттер, лицензиялар, ақша, тұрғын үйлер, пәтерлер, саяжай, бау-бақша, өндірілген өнім, одан түскен кіріс және өзге де мүліктер.
Меншік құқығының мазмұнын иелену, пайдалану, билік ету өкілеттіктері құрайды. Бұл объектілер, әдетте, мұрагерлік мүлік құрамына кіреді және мұра ашылғаннан кейін мұрагерлерге өтеді.
Тұрмыстық заттар мен бағалы бұйымдар
Мұраға ие болу кезегіне және үлесіне қарамастан, күнделікті тұрмыста пайдаланылатын үй жиһаздары мен бұйымдары мұра қалдырушы қайтыс болғанға дейін кемінде бір жыл бірге тұрған мұрагерге берілуі мүмкін. Бағалы металдардан, қымбат тастардан жасалған бұйымдар, теңге және өзге де құндылықтар, әдетте, заң бойынша мұрагерлер арасында тең үлеспен бөлінеді.
Ал автокөлік, мотоцикл және өзге көлік түрлері мұра қалдырушының меншігінде болып, оның атына тіркелген жағдайда ғана мұрагерлік мүлік болып танылады.
Тұрғын үй, ортақ мүлік және нотариустың рөлі
Тәжірибеде мұрагерлік мүліктің ең көп тараған түрі — тұрғын үй. Көп жағдайда тұрғын үй отбасы мүшелеріне ортақ мүлік болып саналады. Сондықтан ортақ меншікке қатысы бар адамның қайтыс болуы оның үлесін айқындау және қажет болса ортақ мүлікті бөлу рәсімдерін талап етеді. Бұл мәселелер ҚР Азаматтық кодексі негізінде шешіледі: мұра қайтыс болған адамның ортақ мүліктегі үлесіне (немесе мүлікті заттай бөлу мүмкін болмаған кезде үлес құнына) қатысты белгіленеді.
Егер мұра құрамына тұрғын үй кірсе, нотариус, әдетте, тұрғын үйдің мұра қалдырушының жеке меншігі екенін растайтын құқық белгілейтін құжаттарды, техникалық инвентаризация бюросының анықтамасын талап етеді және мүлікке тыйым салу (ауыртпалық) бар-жоғын тексереді. Құқық белгілейтін құжаттардың тиісті органдарда тіркелуі маңызды.
Жер учаскелері және жер пайдалану құқықтары
Мұраға ауысу жер учаскесіне жеке меншік құқығын, ұзақ мерзімді жер пайдалану құқығын немесе (шартта өзгеше көзделмесе) уақытша жер пайдалану құқықтарын да қамтуы мүмкін. Мұра құрамына мұраға берушіге тиесілі әрі оның қайтыс болуына байланысты тоқтатылмайтын құқықтар мен міндеттер кіреді.
Авторлық құқық және мұрагерлік
Мұрагерлік арқылы барлық құжаттар мен құқықтар берілмейді: мысалы, некелік-отбасылық қатынастарға жататын жеке мүліктік емес құқықтар адам қайтыс болған сәттен бастап тоқтайды. Алайда қайтыс болған адамның авторлық құқық және өнертабыс саласынан туындайтын құқықтары мұрагерлік тәртіппен ауысуы мүмкін.
ҚР «Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы» Заңы бойынша авторлық құқық заң бойынша да, өсиет бойынша да мұрагерлікпен ауысады. Шығарманы жариялау кезінде шығарманың өзіне, атауына немесе автордың атына автордың келісімінсіз өзгеріс енгізуге тыйым салынады; автор қайтыс болғаннан кейін оны қорғауды мұрагерлері жүзеге асырады. Азаматтық кодекстегі ережелерге сәйкес авторлық құқық автордың өмір бойына және ол қайтыс болғаннан кейін белгілі бір мерзім бойына күшінде болуы мүмкін.
Мұра есебінен өтелетін шығындар және кредиторлардың талаптары
ҚР Азаматтық кодексінің 1080-бабы мұра қалдырушының соңғы ауруына байланысты қажетті шығындарды, жерлеу шығындарын, мұраны қорғау мен басқаруға, өсиетті орындауға, сондай-ақ өсиет орындаушыға немесе сенімгерлікпен басқарушыға сыйақы төлеуге байланысты шығындарды өтеу тәртібін белгілейді. Мұндай талаптар мұрагерлер арасында мұра бөлінгенге дейін мұра есебінен қанағаттандырылуға тиіс және, әдетте, өзге талаптарға қарағанда басымдыққа ие болады.
Мұра қалдырушының кредиторлары міндеттемелерден туындайтын талаптарын өсиет орындаушыға немесе мұрагерлерге қоя алады. Мұрагерлер, әдетте, өздеріне ауысқан мүлік құнының шегінде ортақ борышқорлар ретінде жауап береді.
Жалақы және әлеуметтік төлемдер
Қайтыс болған адамның жұмыс орнындағы алынбай қалған жалақысы заңда көзделген тәртіппен бірге тұрған отбасы мүшелеріне берілуі мүмкін. Ал уақытша еңбекке жарамсыздық бойынша кейбір жәрдемақылар мұралық мүлік құрамына кірмей, бірге тұрған отбасы мүшелеріне немесе асырауында болған адамдарға төленуі ықтимал.
Мұрагерлер: кім мұрагер бола алады және «лайықсыз мұрагер» институты
Азаматтық кодекстің 1044-бабына сәйкес, мұра ашылған кезде тірі жүрген адамдар, сондай-ақ мұра қалдырушының тірі кезінде іште қалған және мұра ашылғаннан кейін тірі туған балалар өсиет және заң бойынша мұрагер бола алады. Егер қайтыс болған адам құқықтары мен міндеттерінің тағдырын өлімінен кейін айқындап кетсе, ол өсиет қалдырушы деп танылады. Адамды қайтыс болды деп жариялау туралы сот шешімі де өлім салдарын туғызатындықтан, мұндай жағдайда да тұлға мұра қалдырушы ретінде қарастырылады.
Лайықсыз мұрагерлерді мұрадан шеттету
Мұрагер болудың маңызды шарты — мұрагердің лайықсыз мұрагер болып танылмауы. Азаматтық кодекстің 1045-бабы мұрадан лайықсыз мұрагерлерді шеттету негіздерін айқындайды. Мысалы, ата-аналық құқықтарынан айырылған және мұра ашылған кезде бұл құқықтары қалпына келтірілмеген ата-аналар балаларынан қалған мұраны заң бойынша ала алмайды.
Сондай-ақ мұра қалдырушыны немесе мұрагерлердің бірін қасақана өлтірген (не өміріне қастандық жасаған), мұра қалдырушының соңғы еркін жүзеге асыруына кедергі келтірген және сол арқылы өздерін немесе жақындарын мұрагерлікке шақыруға не үлесін көбейтуге ықпал еткен адамдар да мұрагерліктен шеттетілуі мүмкін. Мұндай мән-жайлар, әдетте, сот арқылы расталуы тиіс.
Заңда, сондай-ақ, мұра қалдырушының күтімі жөніндегі міндеттерді орындаудан жалтарған тұлғалардың мұра алу құқығын шектеу көзделеді. Лайықсыз мұрагерлерге қатысты шеттету ережелері міндетті үлесі бар мұрагерлерге де қолданылуы мүмкін.
Мұраның ашылу орны мен уақыты: практикалық маңызы
Азаматтық кодекстің 1043-бабына сәйкес мұра қалдырушының соңғы тұрған жері, ал егер ол белгісіз болса — мүліктің немесе оның негізгі бөлігінің орналасқан жері мұраның ашылу орны болып есептеледі. Мұра қалдырушының тұрған жерін дұрыс анықтау мұрагерлердің мұрагерлікке құқық туралы куәлік алуына, қай нотариустың құзыретті екенін белгілеуге, сондай-ақ даулар бойынша аумақтық соттылықты анықтауға тікелей әсер етеді.
Уақытша кету және «соңғы тұрған жер»
Мұра қалдырушының уақытша басқа жерге кетуі (әскери қызмет, оқу, іссапар, емдеу мекемесінде болу, бас бостандығынан айыру орындарында болуы) мұраның ашылу орнын өзгерте бермейді: мұра, әдетте, кетуге дейінгі тұрғылықты жерде ашылады. Бұл мәселелерді түсіндіруде Жоғарғы Соттың нормативтік қаулылары практикалық бағдар береді.
Маңызды ескерту: азаматтың тіркелген жері мен нақты тұрғылықты жері әрдайым сәйкес келе бермеуі мүмкін. Сондықтан заңдық мәні бар өлшем — соңғы тұрған (тұрғылықты) жер.
Мұраның ашылу уақыты, әдетте, өлім күнімен айқындалады. Ал адамды өлді деп жариялаған кезде, Азаматтық кодексте сот шешімінде өзге күн көрсетілмесе, шешім заңды күшіне енген күн мұраның ашылу уақыты болып есептелетіні көрсетіледі. Егер адам өлім қатері төнген жағдайда немесе жазатайым оқиғадан қаза тапты деп жорамалдауға негіз болатын жағдайда хабар-ошарсыз жоғалса, сот оқиғаның болған күнін адамның өлген күні деп тануы мүмкін.
АХАЖ хабарлау тәртібі және құжаттандыру
Мұраның ашылған уақыты, тәжірибеде, азаматтық хал актілерін тіркеу органының (АХАЖ) қайтыс болу туралы куәлігімен расталады. Қайтыс болу туралы мәлімдеме заңда белгіленген мерзімдерде берілуге тиіс: жалпы жағдайда — жеті тәуліктен кешіктірмей, ал зорлықпен өлтіру, өзін-өзі өлтіру, жазатайым оқиға немесе өлік табылған жағдайларда — арнайы қысқартылған мерзімдер қолданылады.
Егер мұра қалдырушының өлген күні сот шешімінде арнайы көрсетілсе, мұраның ашылған күні сол көрсетілген күн болып есептеледі.
ҚР Азаматтық кодексінің 31-бабына сәйкес, егер азаматтың тұрғылықты жерінде ол туралы үш жыл бойы деректер болмаса, ал өлім қатері төнген немесе жазатайым оқиғадан қаза тапты деп жорамалдауға негіз болатын жағдайларда — заңда көзделген қысқартылған мерзімдер қолданылып, сот оны қайтыс болды деп жариялауы мүмкін. Мұндай жариялау мұрагерлік қатынастардың басталуына құқықтық негіз болады.