Құқықтық реттеудегі ерік беру кұралдарын пайдаланудың механизмі мынадай
Құқық нормаларын қолдану — құқықты жүзеге асырудың ерекше нысандарының бірі. Құқық өзінің реттеушілік функциясын орындау үшін басқарушылық қоғамдық қатынастарға, яғни сол қатынастарға қатысушылардың мінез-құлқына ықпал ететін құқықтық құралдар мен тәсілдердің белгілі бір жиынтығын пайдаланады. Бұл жиынтық қоғамдық қатынастарды құқықтық реттеу әдістері деп аталады.
Негізгі ой
Реттеу әдісі құқықтың пәнімен бірге кез келген құқық саласын сипаттайды және құқық салаларын бір-бірінен ажыратуда жиі айқындаушы белгі бола алады.
Көптеген құқық салалары реттеу пәні бойынша бір-біріне жақын, тіпті кей тұстарда сәйкес келуі мүмкін (мысалы, мүліктік қатынастар, табиғи ресурстарды қорғау, қаржылық және кәсіпкерлік қызмет саласындағы қатынастар). Сондықтан құқық салаларын ажыратуда реттеу әдісінің рөлі ерекше.
Құқықтық реттеудің негізгі әдістері
Жалпы құқық теориясы Қазақстан құқығының кез келген саласы құқықтық реттеу құралы ретінде үш заңдық мүмкіндікті қолданатынын дәлелдейді: нұсқама (міндеттеу), тыйым, ерік беру. Олардың жиынтығы қоғамдық қатынастардың кез келген түріне құқықтық ықпал етудің мазмұнын құрайды.
Нұсқама (міндеттеу)
Нұсқама — құқық нормасы белгілі бір жағдайларда заңдық маңызы бар әрекетті міндетті түрде жасауды тікелей талап етеді. Яғни норма: “осылай істеу керек” деп көрсетеді.
Мысал
Орталық және жергілікті атқарушы органдар өздерінің нормативтік құқықтық актілерін ҚР Әділет министрлігінде және оның аумақтық органдарында тіркеуге міндетті.
Тыйым
Тыйым да нұсқамаға ұқсас, бірақ мазмұны бөлек: құқық нормасы адресатқа белгілі бір әрекеттерді жасаудан бас тартуды міндеттейді.
Мысал
Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексте көзделген құқық бұзушылық құрамдары тыйымның айқын көрінісі болып табылады.
Ерік беру
Ерік беру — құқық нормасы белгілі жағдайларда тұлғаға заңдық маңызы бар әрекетті өз қалауы бойынша жасауға немесе жасамауға рұқсат етеді.
Ескерту
Әрбір құқық саласы бұл әдістерді өз пәнінің ерекшеліктерін ескере отырып, әртүрлі үлеспен қолданады.
Әдістердің салалар бойынша басымдығы
Әдетте, қылмыстық құқыққа тыйым көбірек тән, ал азаматтық құқықта ерік беру басым болады. Дегенмен бұл қатаң шекара емес: ерік беру қылмыстық-құқықтық нормалардан да табылуы мүмкін, ал тыйым мен нұсқама азаматтық құқықта да кездеседі.
Мысалы, Азаматтық кодекс азаматтық құқықтарды бәсекелестікті шектеу мақсатында немесе өзге тұлғаға зиян келтіру ниетімен пайдалануға жол бермейді. Сондай-ақ азаматтар мен заңды тұлғалардың құқықтарын шектейтін мемлекеттік басқару органдарының құжаттары қабылданған кезден бастап жарамсыз деп танылады және қолданылмауға тиіс — бұл тікелей нұсқама.
Басқарушылық қатынастар және биліктік сипат
Әкімшілік (басқарушылық) қатынастарды реттеуде барлық әдістер қолданылғанымен, құралды таңдауға атқарушы биліктің табиғаты шешуші ықпал етеді. Мұнда заң арқылы ерекше байланыс орнайды: бір тарап басқарушы, екіншісі басқарылушы рөлінде болады.
Неліктен “биліктік қатынастар” деп аталады?
- Атқарушы билік субъектісі мемлекет атынан әрекет етеді және жария мүддені білдіреді.
- Тараптардың заңды теңсіздігі пайда болады: басқарушы тараптың еркі басқарылатын тараптың еркімен тең дәрежеде бола алмайды.
- Реттеу көбіне нұсқама мен тыйымға сүйенеді, өйткені қатынастың міндетті қатысушысы — мемлекеттік өкілеттіктің ресми өкілі.
Мәжбүрлеу және міндеттілік — бір ұғым емес
Біржақты міндетті нұсқамалардың болуы басқарылатын тарапты автоматты түрде мәжбүрлеуді білдірмейді. Мәжбүрлеу — құқықтық ықпал етудің ең соңғы құралы; ол, әдетте, нұсқамаларды орындаудан бас тартқанда немесе құқық нормалары бұзылғанда ғана қолданылады. Мұндай жағдайда заңдық жауапкершілік туындайды.
Нұсқамалардың міндеттілігі қалай көрінеді?
Мысалы, кәсіпорын немесе мекеме басшысының бұйрығы өз қызметкерлері үшін міндетті. Ал министрліктің нормативтік актісі, егер ұйымдар мен тұлғалар сол министрлік құзырына кіретін салада қызмет етсе, меншік нысанына қарамастан орындауға міндетті.
Бұл басқарушы мен басқарылушының қарым-қатынасы шарттық келісімге негізделмейтінін көрсетеді: көптеген жағдайларда шешімді тек өкілетті орган немесе лауазымды адам біржақты тәртіппен, бірақ міндетті түрде заңға және заңға тәуелді нормаларға сүйене отырып қабылдайды. Мұндай шешімдер адресат үшін де, оны қабылдаған орган үшін де міндетті.
Сатылық (инстанциялық) тәртіп және әкімшілік рәсімдер
Мемлекеттік басқаруда көптеген мәселелер “ресми саты” арқылы шешіледі. Мысалы, азамат лауазымды тұлғаның заңсыз әрекетіне қатысты шағымын өз бетімен “шешіп” тастай алмайды: міндетті шешім қабылдауға кім өкілетті екенін заң айқындауы керек. Әдетте, шағымды сол органның жоғары тұрған органы (немесе жоғары тұрған лауазымды тұлға) қарайды.
Ұқсас тәртіп лицензия беру, кейбір ұйымдарды тіркеу, атқарушы органдар арасындағы бағыныстылық қатынастарында да байқалады: төменгі орган бірқатар мәселелерді өздігінен шеше алмайды, тек бастама көтеріп, оны жоғары сатының қарауына ұсынады.
Ерік беру де биліктік сипатқа ие бола ала ма?
Иә. Ерік берудің өзі “толық еркіндік” дегенді білдірмейді: оны пайдалану тетігі мен шектері құқық нормаларымен белгіленеді. Сондықтан басқарушылық қатынастарда ерік беру де нұсқама және тыйым сияқты құқықтық тәртіпке бағынышты.
Ерік берудің қолданылу механизмі
1) Таңдау мүмкіндігі
Құқық нормасы тарапқа мінез-құлықтың бір түрін таңдауға мүмкіндік береді. Бұл көбіне лауазымды тұлғалардың әрекетін реттеуде қолданылады: олар ұсынылған нұсқалардың бірін таңдауға құқылы, бірақ таңдаудан бас тартуға құқы жоқ.
Мысалы, әкімшілік құқық бұзушылық істерінде өкілетті орган ескерту жасау немесе айыппұл салу сияқты шаралардың бірін қолдануды, не белгілі шарттарда жауаптылықтан босату мәселесін шешуді таңдай алады.
2) Өз қалауымен әрекет ету
Кейде норма тұлғаға өз қалауы бойынша әрекет жасауға немесе жасамауға мүмкіндік береді. Бұл, әдетте, субъективтік құқықтарды жүзеге асыру барысында көрінеді.
Мысалы, азамат лауазымды тұлғаның әрекетін заңсыз деп есептесе, шағым беруді де, бермеуді де өзі шешеді; сондай-ақ шағымды әкімшілік тәртіппен бе, әлде сот арқылы ма — оны да өзі таңдайды.
Сонымен бірге әкімшілік құқық белгілі жағдайларда тараптардың заңдық теңдігіне негізделген басқарушылық қатынастардың да туындауын жоққа шығармайды.
Әкімшілік құқық субъектілері және құқық субъектілігі
Әкімшілік құқықтың субъектісі — ҚР қолданыстағы заңнамасына сәйкес әкімшілік құқықпен реттелетін басқарушылық қоғамдық қатынастардың қатысушысы (тарабы) бола алатын адам немесе ұйым. Мұндай субъектілер әртүрлі, алайда әкімшілік қатынастарға қатысу үшін ерекше заңдық қасиет қажет: әкімшілік-құқықтық субъектілік.
Әкімшілік-құқықтық субъектіліктің құрылымы
Әкімшілік-құқықтық субъектілік дербес құқықтық маңызы бар екі элементтен тұрады: әкімшілік құқық қабілеттілік және әкімшілік әрекет қабілеттілік.
Құқық қабілеттілік
Құқық нормаларымен белгіленген және қорғалатын құқықтар мен міндеттерді иелену, сондай-ақ мемлекеттік басқару аясында оларды жүзеге асырғаны үшін заңдық жауапкершілікте болу мүмкіндігі. Бұл — нақты қатынасқа қатысудың өзі емес, қатыса алу мүмкіндігі.
Әрекет қабілеттілік
Өз іс-әрекеті арқылы құқықтарға ие болу, міндеттер алу және өз әрекеттері үшін жауап беру қабілеті. Яғни құқық қабілеттілікті нақты құқықтық қатынастар шеңберінде іске асыру мүмкіндігі.
Бұл екі элементті толық теңестіруге болмайды: әкімшілік құқықтың субъектісі болу мен нақты құқықтық қатынастың субъектісі болу әрдайым сәйкес келе бермейді. Қатынас субъектісі болу үшін, әдетте, әрекет қабілеттілік те қажет.
Атқарушы органдардағы ерекшелік
Көп жағдайда құқық қабілеттілік пен әрекет қабілеттілік бір мезгілде пайда болады. Бұл, әсіресе, атқарушы органдарға тән: олардың әкімшілік құқық қабілеттілігі мен әрекет қабілеттілігі орган құрылған және оның құзыреті заңды түрде бекітілген сәттен бастап қатар туындайды.
Мысалы, Үкіметтің конституциялық құзыреті мен өкілеттіктері оны әкімшілік құқық субъектісі ретінде бір мезгілде сипаттайды. Атқарушы органдар (лауазымды тұлғалар) үшін құқықтық қатынастарға қатысу көбіне тікелей заңдық міндет, өйткені құзыретті іске асырудың негізгі жолы — осы қатынастардың өзінде әрекет ету.
Ұйымдар, аумақтық бірліктер және өкілдік арқылы қатысу
Кәсіпорындар мен мекемелерге қатысты әрекет қабілеттілікті ұйымның өзі емес, оның әкімшілігі (атқарушы органы) жүзеге асырады. Сол сияқты республиканың немесе оның әкімшілік-аумақтық бірліктерінің өзі де әкімшілік құқық субъектісі ретінде қарастырылуы мүмкін, алайда нақты құқықтық қатынастарға олар тікелей емес, өздерінің атқарушы органдары арқылы қатысады.
Бұл қоғамдық бірлестіктерге де тән: қатынастарға “бірлестіктің өзі” емес, оның жарғылық басқару органдары қатысады.
Азаматтарға қатысты жалпы ереже
Азаматтарда құқық қабілеттілік туған кезден пайда болады, ал әрекет қабілеттілік, әдетте, 16 жастан бастап қалыптасады. Құқық қабілеттілік пен әрекет қабілеттілік жалпы да, арнайы да (мысалы, әскери қызметке шақырылған азамат), сондай-ақ шектеулі де болуы мүмкін (мысалы, мемлекеттік қызметшілерге кәсіпкерлікпен айналысуға тыйым салу).
Сонымен бірге деликт қабілеттілік ұғымы қолданылады: бұл — субъектінің өз іс-әрекеті үшін дербес заңдық (әкімшілік немесе тәртіптік) жауапты болу мүмкіндігі. Әдетте, ол әрекет қабілеттіліктің құрамдас бөлігі ретінде қарастырылады.
Субъектілердің түрлері: жеке-дара және ұжымдық
Жеке-дара субъектілер
- Қазақстан азаматтары
- Шетел азаматтары
- Азаматтығы жоқ адамдар
- Мемлекеттік қызметшілер
Ұжымдық субъектілер
- Атқарушы билік органдары
- Мемлекеттік кәсіпорындар, мекемелер және олардың бірлестіктері
- Дербес құзыреті бар құрылымдық бөлімшелер (мысалы, комитеттер)
- Қоғамдық бірлестіктер (партиялар, одақтар, қозғалыстар)
- Жергілікті өзін-өзі басқару жүйесінің атқарушы органдары
- Коммерциялық құрылымдар (оның ішінде жеке меншік кәсіпорындар)
Ұжымдық субъектілердің әкімшілік құқық қабілеттілігі болғанымен, нақты құқықтық қатынастарға олар өз атынан емес, басшылары немесе өзге уәкілетті тұлғалары арқылы қатысады: әкімшілік әрекет қабілеттілікті солар жүзеге асырады.