Еңбекке қатынасы

Жеке адам санасы мен ақылы арқылы дараланады. Оның анық тілі, еңбек ету әрекеті қоғамдық ортада, өзге адамдармен қарым-қатынаста көрініс табады. Жеке адам — дүниетаным қабілеті бар, сыртқы ортаның сан алуан ықпалын бастан кешіріп, оларға төзімділік танытатын, табиғатты өзгертуге әсер ете алатын тұлға.

Жеке адамның психологиялық құрылымы

Жеке адамның психологиялық құрылымы мен ерекшеліктері төрт қырынан қарастырылады. Әр қыр тұлғаның мінез-құлқы мен дамуын түсіндіруге көмектеседі.

1) Әлеуметтік өмірге қатысты ерекшеліктер

Қызығу, ұмтылу (ынта мен талап), мұрат, дүниетанымдық көзқарас, сенім. Бұлар тұлғаның адамгершілік сапаларын білдіреді.

2) Білімдарлық, дағды және бейімділік

Бұл сипаттар адамның даралық қасиетін, өзіндік даму деңгейін және тәрбие арқылы қалыптасқан тәжірибесін көрсетеді.

3) Даралық психикалық процестердің ерекшеліктері

Зейін мен ойлау, қабылдау мен ес, сезім күйлері мен ерік, сондай-ақ психикадағы өзге құбылмалы өзгерістер осы топқа жатады.

4) Биологиялық (туа біткен) қасиеттер

Нышан, жоғары жүйке қызметі, темперамент, жас және жыныстық ерекшеліктер. Бұл қасиеттер машықтану мен жаттығу арқылы жетіледі.

Тәрбие мен дамудың өзара байланысы

Ұстаздар, тәлімгерлер және тәрбиешілер балалар мен жастардың осы төрт топқа біріктірілетін ерекшеліктерін терең танып, оларды жетілдірудің әдіс-тәсілдерін үнемі іздестіріп отыруы тиіс. Сонымен бірге кейбір ерекшеліктердің адамға тәуелсіз түрде де дамитынын ескерген жөн: мысалы, адалдық пен шыншылдық, не керісінше, өтірікке бейімділік сияқты мінез белгілері әртүрлі темпераментпен ұштасып көрінуі мүмкін.

Оқушы әрекетіндегі кемшіліктердің мүмкін себептері

Оқушылардың іс-әрекетіндегі әртүрлі кемшіліктер төрт психологиялық қырдың біріне байланысты байқалуы ықтимал. Мәселен, зейінсіздік мына себептерден туындауы мүмкін:

Білім мен дағдының жеткіліксіздігі: белгілі істі орындауда зейінді бір нүктеге жинақтай алмау.
Жүйке қызметінің қозғалмалылығы: зейін аударуға қиналу, тұрақсыздық.
Тәртіп пен ұқыптылықтың әлсіздігі: ұйымдаспағандық, жауапкершіліктің жеткіліксіздігі.

Баланың мінезі мен қабілетіндегі кемшіліктерді байқау үшін оның жеке-дара ерекшеліктерін де дәл аңғара білу қажет.

Бағыт-бағдар және тұлғалық мақсат

Адамды тану үшін оны қоғам мүшесі ретінде қандай істерді атқара алатынымен байланыстыра қарастыру керек. Келешектегі мақсатына жетудегі ықылас, ынта және ұмтылыс — жеке адамның бағыт-бағдарын білдіреді. Бағыт-бағдар, мақсат-мүдде мен жігер гуманистік қоғам мұраттарымен үйлескенде тұлғаның дамуы айқындала түседі.

Азаматтық бағыт-бағдардың негізгі сапалары

1) Деңгейі

Бағыт деңгейі әлеуметтік өмір талаптарына сәйкес қалыптасады.

2) Биік мұратпен ұштасуы

Қоғамдық талаптарға сай келетін бағыт тұлғаның биік мұраттарымен байланысады.

3) Кеңдігі

Тек ұйқы, тамақ, киім сияқты қажеттіліктермен шектелу — бағыттың тарлығын көрсетеді. Бағыт-бағдардың кеңдігі адамның қызығуы мен ынтасының әр алуандығына, жан-жақты дамуына байланысты. Ал бағыттың шашыраңқы болуы — ұнамсыз қасиет.

Тәлімдік түйін: «Екі кеменің басын ұстаған суға кетеді» — қызығудың кеңдігі тиянақтылықпен үйлескенде ғана нәтиже береді.

Оқушы үшін қызығудың кеңдігі — тиянақты білім алып, белгілі бір мамандықты игерудің маңызды шарты.

4) Қарқындылығы

Бұл сезім мен эмоцияның айқындылығын білдіреді. Жай әуестенуден гөрі ерікті ниет-тілекке сүйеніп, белсенді әрекет ету адамның сенімін нығайтады.

5) Тұрақтылығы

Кей жастар бір іске қызу кірісіп, аяқтамай тастап кетеді; кейін зерігіп, өкініп жатады. Бұл — бағыттың тұрақсыздығы. Ал тұрақтылық адамды игі мақсатқа жеткізеді.

6) Әрекетшілігі

Бағыт-бағдардың шешуші өлшемі — іс-әрекет. Таңдалған мамандық бойынша жемісті еңбек ету, нақты қадамға көшу, табандылық таныту — армандарды мақсатқа айналдырады.

Қажеттіліктер және көңіл-күй көріністері

Жеке адамның бағыт-бағдарын талдауда негізгі өзек — қажеттіліктер мен мұқтаждықтарды қанағаттандыру деңгейі. Қажеттіліктердің басты түрлері: биологиялық (тамақ, ауа, су, жылулық), тарихи даму барысында қалыптасатын заттық (киім-кешек, тұрғын үй т.б.) және рухани (ақыл-ойды дамыту, адамгершілік қасиеттерді қалыптастыру, эстетикалық талғам мен әдептілік). Бұл қажеттердің барлығы еңбек үдерісі мен сан алуан іс-әрекет арқылы өтеледі.

Құштарлық

Кейде құштарлықтың өзінен-ақ әрекеттің әлсіздігі мен дәрменсіздігі байқалуы мүмкін.

Ықылас-ынта

Белгілі іске қол жеткізу қажеттігін түсіну, мақсатқа саналы түрде жақындау.

Мұрат

Көңіл-күйдің шарықтауы адамның белгілі бір бейнеге еліктеп, «сондай болсам» деген ниет-тілектерін айқындайды.

Адамның іс-әрекет бағдарында дүниетанымдық көзқарас пен адамгершілік қасиеттер де қалыптасып отырады. Қоғам талаптары тұлға бойында ар-ұят, ұждан сияқты сапалардың дамуына ықпал етеді.

Ар-ұят және ұждан

Ұждан — адамның өз ар-ұяты мен намысын қастерлей білуі. Ұялу — адамның өзінің немесе жақындарының күтпеген әрекеті мен жөнсіз қылығына байланысты туатын көңіл-күй көрінісі.

Ар-ұятқа қатысты түсініктерге мадақтау мен көтермелеу, табалау, күйініш пен сүйініш сияқты әсерлер жатады. Мұндай қасиеттер адамның іс-әрекетінен және өзге адамдармен қарым-қатынасынан айқын байқалады.

Қатынастар жүйесі: адам, өз-өзі және еңбек

Жеке адамның қатынастары ең алдымен оның қоғамдық өмірі мен өндірістік қатынастар негізінде дамиды. Адамдар арасындағы қатынастарды психика мен сананың қасиеті ретінде қарастыра отырып, оларды үш топқа бөлуге болады: өзге адамдарға қатынас, өзіне қатынас, еңбекке қатынас.

1) Өзге адамдарға қатынасы

Оқушының құрбыларымен тез тіл табысуы немесе тұйықтығына байланысты досының аз болуы — мінездің ашық-жарқын не тұйық қырын көрсетеді. Салқындық, ұялшақтық, тартыншақтық та осыдан байқалады.

2) Өзіне деген қатынасы

Күмәншілдік, кейде арсыздыққа бейімдік, мақтаншақтық пен даңққұмарлық, өкпелегіштік пен тым ұялшақтық — ұнамсыз мінез белгілері. Психологияда мұндай өзімшіл шоғырлану эгоцентризм деп аталады.

3) Еңбекке қатынасы

Бастамашылдық, табандылық, еңбекқорлық, қиындықты жеңуге даярлық — ұнамды қасиеттер. Оларға қарама-қарсы ұнамсыз сипаттар: жалқаулық, жігерсіздік, енжарлық.

Қорытынды түйін

Адам бойындағы ұнамды қасиеттер тәлім-тәрбие ықпалымен қалыптасады. Тұлға психикасындағы қатынастардың мәнін ашу үшін оның мақсатты ниеттерін терең түсініп, қажеттіліктерін қанағаттандыруға дұрыс бағдар беріп отыру қажет. Бұл — мінезді дамыту мен әлеуметтік ортада тиімді әрекет етудің маңызды шарты.