Қазақша рефераттар

Сауалнама құрылымы

Сауалнама және пікір сұрау әдістемесі

Сауалнама (анкета) — пікір сұрау жүргізу үшін іріктелген респонденттерге бірқатар сұрақтар қойып, олардан жауап алуға арналған құрылымдалған сұрақнама парағы. Сауалнама кеңінен қолданылмас бұрын мұқият әзірленіп, міндетті түрде сынақтан өткізілуі және анықталған кемшіліктері түзетілуі керек. Сауалнама құрастыру — жауаптың сапасын анықтайтын күрделі әрі шығармашылық үдеріс.

Мәлімет жинау құралы ретінде сауалнама қолданылғанда, зерттелетін мәселеге оның сипаты, құрылымы және типі дәл сәйкес келуі тиіс. Кемшіліктерді алдын ала табу үшін сауалнаманы пилоттық тестілеуден өткізу маңызды.

Пікір сұрауды дұрыс жүргізуге арналған негізгі қағидалар

1) Сұрақ құрастыру талаптары

  • Сұрақ бір ғана мәселені қамтуы тиіс. Бір сөйлемде екі жауап талап ететін немесе екіұшты сұрақтардан аулақ болыңыз.
  • Сауал түсінікті, бірмәнді, нақты болуы және сенімді жауап алуға мүмкіндік беруі керек.
  • Сұрақтар зерттеудің мақсаты мен міндеттеріне сай келуі қажет. Дұрыс қойылмаған сұрақ респонденттің жауап беруден бас тартуына әкелуі мүмкін.
  • Сұрақтар логикалық ретпен орналасуы тиіс: күрделі немесе жеке сипаттағы сұрақтарды соңына қалдырған жөн. Жағымсыз сезім тудыруы мүмкін сұрақтарды тікелей емес, жанама түрде қою тиімді. Мысал: «Сізде автомобиль бар ма?» дегеннің орнына «Үйіңізде кімде автомобиль бар?» деп сұрауға болады.
  • Терминология нақты болуы керек: күнделікті тілге жақын, түсінікті сөздерді қолданыңыз; жаргоннан қашыңыз.
  • Респондент тәжірибесінен тыс тақырыпты сұрамаңыз. Алдымен «респондент бұл туралы біле ме?» деген сүзгі сұрақтарды қарастырыңыз.
  • Сұрақтың тұжырымы респондентті зерттеуші қалаған жауапқа жетелемеуі керек (жетекші сұрақтарға жол бермеңіз).
  • Екімағыналы сөздерден сақ болыңыз. «Кейде», «жиі», «анда-санда» сияқты сөздердің орнына мүмкін болса нақты өлшем беріңіз. Сондай-ақ «Сіз» кейде ұжымдық мағына беруі мүмкін, сондықтан қажет жерде «Сіз өзіңіз» деп нақтылаған дұрыс.

2) Сұрақтарды қою реті: қарапайымнан күрделіге

Сұрақтарды қарапайымнан күрделіге, жалпыдан нақтыға қарай құрастырыңыз. Респондентке қысым жасамайтын, міндеттемейтін сұрақтардан бастап, біртіндеп нақты әрі сезімтал тақырыптарға көшкен жөн.

3) Қисын және бірізділік: кіріспеден жеке сұрақтарға дейін

Алдымен кіріспе және таныстырма сұрақтар қойылады немесе респонденттің зерттелетін тақырып бойынша хабардарлығын анықтайтын сұрақтар енгізіледі. Содан кейін зерттеуге тікелей қатысты сұрақтар мен қажет болса бақылау сұрақтар беріледі. Ең соңында жеке сипаттағы сұрақтарға (жас, жыныс, т.б.) көшкен дұрыс.

Мысал: ашытқы нарығын зерттегенде алдымен респонденттің ашытқыны қолданатынын/қолданбайтынын анықтау қажет. Тек содан кейін негізгі сұрақтарға көшу тиімді.

4) Сұрақ саны: қажеттілік принципі

Әр сұрақты сауалнамаға қоспас бұрын оның нақты қажеттілігін бағалау керек. Зерттеуге қатысы жоқ артық сұрақтар сауалнаманы созып жібереді және жауап беру ықтималдығын төмендетеді. Әдетте, сұрақ аз болған сайын, сапалы жауап алу мүмкіндігі артады.

5) Сауалнаманың құрылымы

Кіріспе

Қатысуға шақыру, зерттеу мақсаты, жауаптардың қандай пайда әкелетіні және қысқаша нұсқаулық.

Негізгі бөлім

Зерттеу мақсаттарын ашатын негізгі сұрақтар, қажет болса бақылау сұрақтар.

Деректеме

Жасы, жынысы, отбасылық жағдайы сияқты әлеуметтік-демографиялық деректер.

Сондай-ақ сауалнама жүргізушінің аты-жөні, пікір сұрау өткізілген орын және күн міндетті түрде көрсетілуі қажет.

6) Ашық және жабық сауалнамалар, стандартталу деңгейі

Стандартталу типіне қарай сауалнама ашық және жабық болуы мүмкін. Жабық сұрақтарда жауап нұсқалары (мысалы, «иә/жоқ», шкала, дайын варианттар) алдын ала беріледі. Бұл жауаптарды жылдам өңдеуге және мәліметтерді кестеге енгізуге ыңғайлы.

Жабық сұрақтар

  • Жауаптарды өңдеу жеңіл
  • Салыстыру мен статистикаға қолайлы
  • Уақытты үнемдейді

Ашық сұрақтар

  • Еркін пікір мен уәжді ашады
  • Ізденіс кезеңінде пайдалы
  • Өңдеу қиынырақ (сан алуандығы көп)

Өте жақсы стандартталған сауалнамада сұрақтар мен жауаптар алдын ала толық анықталады. Ал стандартты емес ашық сауалнамаларда зерттеу мақсаты айқын болғанымен, жауап еркін қалып қояды — бұл кейде тереңдетілген сұхбатқа әкеледі. Терең сұхбат — респондентпен жеке әңгімелесу, онда ол ойын еркін білдіреді.

Стандартты емес жабық сауалнамалар ашық айтылмайтын мотивацияны зерттеуде қолданылуы мүмкін. Мұндай жағдайда жобалық тәсілдер пайдаланылады: әңгіме құрастыру, сөйлемді аяқтау әдістері. Әңгіме құрастыру әдісі — карикатура, сурет, фотосуреттегі бейнелерге сүйеніп, респонденттің ой-қиялынан әңгіме жасату.

Мәлімет жинау тәсілі көбіне сауалнаманың ашықтығы мен стандартталу деңгейіне тәуелді. Мысалы, күрделі бағалау шкалалары телефон арқылы жүргізілетін пікір сұрауда бас тартуға әкелуі мүмкін; мұндай мәліметтерді жеке кездесуде жинау қолайлы. Еркін жауапты сұрақтар пошталық пікір сұрауға да әрдайым сәйкес келе бермейді.

7) Жауап түрін таңдау

Әр сұрақтың мазмұны анықталғаннан кейін, респондент еркін жауап бере ме, әлде бірнеше нұсқаның бірін таңдай ма, немесе шкала қолдана ма — соны алдын ала шешу қажет.

Көп нұсқалы жауап ұсынылса, жауаптар мәселені мүмкіндігінше толық қамтуы тиіс. Сонымен бірге «Білмеймін», «Ойым жоқ», «Ойым басқаша» сияқты опциялар да қарастырылғаны дұрыс.

Дихотомиялық сұрақ

«Иә/Жоқ» түріндегі жауап. Қарапайым, ыңғайлы және кестелеуге оңай.

Шкалалық жауап

«Ешқашан», «кейде», «жиі», «сирек» сияқты шкалалар қолданылады. Мүмкін болса, нақты жиілікпен нақтылаған жөн.

8) Жазбаша пікір сұрау: ынталандыру, уақыт, құпиялық

Жазбаша пікір сұрауда жауап алу көбіне респондентті ынталандыруға байланысты (мысалы, алдын ала хат, қайтарым конверт). Кей респонденттер уақыттың жоқтығынан немесе пікір сұрауды ұнатпағандықтан жауап бермеуі мүмкін, сондықтан ынталандыру тәсілдерін қолдану маңызды. Уақыт бөлгені үшін шағын сыйлық немесе ақшалай өтемақы ұсынылуы ықтимал.

Ұсынылатын жауап беру уақыты

  • Далада: 3 минуттан кем емес
  • Үйде (сыйақысыз): 5 минуттан көп емес
  • Үйде (сыйақымен): 15 минуттан көп емес

Респондентке алдын ала хат жіберіліп, онда пікір сұраудың мақсаты және неліктен дәл сол адамның таңдалғаны түсіндірілгені жөн. Пікір сұрау анонимді немесе құпия түрде ұйымдастырылуы мүмкін:

Анонимді

Респонденттің аты-жөні мен деректемелері көрсетілмейді немесе жеке басын анықтауға мүмкіндік бермейді.

Құпия

Респондент туралы ақпаратты тек зерттеуші ғана біледі; үшінші тарапқа жарияланбайды.

Телефон арқылы және сұхбат алушы қатысатын пікір сұраулар, әдетте, құпиялық режимінде жүргізіледі. Ақпарат екі тәсілмен жиналады: сұхбат жүргізуші сұрақ қойып, жауапты сауалнамаға өзі тіркейді немесе респондент сауалнаманы өз бетінше толтырады. Қажет жағдайда зерттеуші қосымша нақтылаушы сұрақтар қойып, әңгімелесу жүргізе алады.

Маңызды талап: сұрақтарды сауалнамада жазылған күйінде өзгертпей қою және жауаптарды талапқа сай дәл тіркеу. Сауалнама әзірленбес бұрын зерттеуші мәселені, нарықты және тұтынушыларды жан-жақты зерттеп алуы керек. Пікір сұрау басталғанда зерттеу мақсатын қысқаша айтып, жауаптардың құпия сақталатынын ескертіңіз. Сауалнаманы табыс пен жеке басқа қатысты сезімтал сұрақтардан бастауға болмайды.

Қазіргі кезде бастапқы мәліметтерді жинауда әртүрлі механикалық және электрондық құрылғылар да қолданылады. Мысалы, жарнамалық хабарландыруға назар мен эмоциялық әсерді бағалау үшін гальванометр пайдаланылып, ол эмоция кезінде бөлінетін тері реакциясын тіркейді. Сондай-ақ фотоаппарат, кино және бейнекамера, дыбыс жазғыш құрылғылар қолданылуы мүмкін.