Көлік құралдарына салынатын салық
Салықтардың негізгі жіктелуі
Салықтар салық салу объектісіне қарай тікелей және жанама болып бөлінеді. Бұл жіктеу салықтың кімге жүктелетінін және қандай объектіге салынатынын түсінуге көмектеседі.
Тікелей салықтар
Тікелей салықтар тікелей табысқа немесе мүлікке салынады, яғни салық ауыртпалығы нақты төлеушінің өзінде қалады.
- Заңды және жеке тұлғалардың табысына салынатын салық
- Мүлік салығы
- Жер салығы
- Бағалы қағаздармен жасалатын операцияларға салынатын салық
- Жер қойнауын пайдаланушылардың арнайы салықтары мен төлемдері
- Көлік құралдарына салынатын салық
- Әлеуметтік салық
Жанама салықтар
Жанама салықтар тауар немесе қызмет құны арқылы алынады. Оны тікелей сатушы емес, сатып алушы (тұтынушы) төлейді, ал бюджетке сатушы аударады.
- Қосылған құн салығы (ҚҚС)
- Акциздер
- Баж салығы
Тауар немесе қызмет бағасына салық алдын ала енгізілетіндіктен, тұтынушы оны төлем сәтінде өз шығыны есебінен өтейді.
Бюджетте жұмсалу мақсатына қарай
Бюджетке түскеннен кейін қандай шараларға жұмсалатынына байланысты салықтар жалпы және арнайы болып бөлінеді.
Жалпы салықтар
Жалпы салықтар бюджетке түскен соң нақты бір мақсатқа «бекітілмей», жалпы мемлекеттік қажеттіліктерге бағытталады.
Мысалдар: заңды және жеке тұлғалардың табыс салығы, ҚҚС, акциздер және т.б.
Арнайы салықтар
Арнайы салықтар бюджетке түскеннен кейін алдын ала белгіленген міндеттерге сәйкес нақты шараларға жұмсалады.
Мысалы: көлік құралдарына салынатын салық көбіне жол инфрақұрылымын қаржыландыруға бағытталады.
Салықты алатын органына қарай
Салықты алатын және оған иелік ететін органдардың ерекшелігіне қарай салықтар жалпы мемлекеттік және жергілікті болып бөлінеді.
Жалпы мемлекеттік салықтар
- Заңды және жеке тұлғалардың табыс салығы
- Қосылған құн салығы (ҚҚС)
- Акциздер
- Бағалы қағаздармен жасалатын операцияларға салынатын салық
- Жер қойнауын пайдаланушылардың арнайы салықтары мен төлемдері
Жергілікті салықтар мен алымдар
- Жер салығы
- Көлік құралдарына салынатын салық
- Кәсіпкерлік қызмет субъектілерін тіркегені үшін алымдар
- Жекелеген қызмет түрлерімен айналысу құқығы үшін алымдар
- Аукционнан сатудан алынатын алым
Табыстан және тұтынудан алынатын салықтар
Табыстан алынатын салықтар
Бұл салықтар салық салынатын объектіден түсетін табыстан алынады.
Мысалдар: заңды және жеке тұлғалардың табыс салығы, жер және мүлік салығы және т.б.
Тұтынуға салынатын салықтар
Тұтынушы тауар немесе қызмет ақысын төлеген кезде салықты өз шығынынан өтейді.
Негізгі түрлері: ҚҚС және акциздер.
Бағалау дәрежесіне қарай: нақты және дербес
Нақты салықтар
Нақты салықтар төлеушінің табыс мөлшеріне тікелей тәуелді емес; олар көбіне мүліктің сыртқы белгілеріне және объектінің сипаттамасына қарай белгіленеді.
Мысалдар: жер салығы, мүлік салығы, бағалы қағаздармен операцияларға салынатын салықтар.
Дербес салықтар
Дербес салықтар салық салынатын табыстың мөлшеріне байланысты алынады.
Негізгі мысал: заңды және жеке тұлғалардың табыс салығы.
2002 жылдан кейінгі негізгі салықтар, алымдар және міндетті төлемдер
Қазақстандағы салық кодексіне сәйкес салықтар жүйесіне салықтар, алымдар, төлемақылар және басқа да міндетті төлемдер кіреді.
Салықтар
- Корпорациялық табыс салығы
- Жеке табыс салығы
- Қосылған құн салығы (ҚҚС)
- Акциздер
- Әлеуметтік төлемдер және әлеуметтік салық
- Жер салығы
- Көлік құралдарына салынатын салық
- Мүлік салығы
Алымдар (негізгілері)
- Заңды тұлғаларды мемлекеттік тіркеу үшін алым
- Жеке кәсіпкерлерді тіркеу үшін алым
- Жылжымайтын мүлікке құқықтарды тіркеу үшін алым
- Көлік құралдарын (тіркемелерді қоса) тіркеу үшін алым
- Дәрілік заттарды тіркеу үшін алым
- Елтаңбалық алым
- Лицензиялық алым (жекелеген қызмет түрлері бойынша)
- Радиожиілік спектрін пайдалануға рұқсат үшін алым
Төлемақылар және өзге міндетті төлемдер
- Жер учаскелерін пайдаланғаны үшін төлемақы
- Су ресурстарын пайдаланғаны үшін төлемақы
- Жануарлар дүниесін пайдаланғаны үшін төлемақы
- Орманды пайдаланғаны үшін төлемақы
- Ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды пайдаланғаны үшін төлемақы
- Радиожиілік спектрін пайдаланғаны үшін төлемақы
- Сыртқы жарнаманы орналастырғаны үшін төлемақы
- Басқа төлемдер: мемлекеттік баж, кеден төлемдері (кеден бажы, кеден алымы, төлемақылар және алымдар).
Бюджет кірістеріндегі негізгі салықтардың үлесі
ҚР салық жүйесінде ең маңызды кіріс көздерінің қатарына табыс салығы, ҚҚС және акциздер жатады. Төмендегі мәліметтерде олардың бюджет кірісіндегі үлесінің динамикасы берілген.
| Көрсеткіш | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 |
|---|---|---|---|---|
| Табыстар, барлығы | 100 | 100 | 100 | 100 |
| Заңды тұлғалардың табыс салығы | 17,1 | 14,4 | 13,4 | 15,9 |
| Жеке тұлғалардың табыс салығы | 12,9 | 14,8 | 10,5 | 10,3 |
| ҚҚС | 22,2 | 21,0 | 28,2 | 25,1 |
| Акциздер | 4,5 | 5,0 | 6,6 | 6,6 |
| Меншік салығы | 5,3 | 7,5 | 7,7 | 7,0 |
| Жер қойнауын пайдаланушылардың арнайы төлемдері | 2,8 | 4,1 | 3,5 | 2,6 |
| Салықтық және салықтық емес кірістер | 35,2 | 33,2 | 30,1 | 32,5 |
Кестеден байқалғандай, мемлекеттік бюджет кірістерінің құрылымында ең жоғары үлес ҚҚС-ке және заңды әрі жеке тұлғалардың табыс салығына тиесілі.
Заңды тұлғалардың табыс салығы: мәні мен есептеу негізі
Заңды тұлғалардан алынатын табыс салығы — салық жүйесінің маңызды бөлігі және заңды тұлғалардың табысына салынатын тікелей салық.
Салық төлеушілер
Салық жылында салық салынатын табысы бар заңды тұлғалар: мемлекеттік кәсіпорындар, шаруашылық серіктестіктер, өндірістік кооперативтер, коммерциялық ұйымдар және т.б.
- Резидент және резидент емес заңды тұлғалар (ҚР Ұлттық банкін қоспағанда)
- Кәсіпкерлік табысы бар коммерциялық емес және бюджеттік ұйымдар
Салық салу объектісі
Салық салу объектісі — салық салынатын табыс. Ол жылдық жиынтық табыс пен белгіленген шегерістер арасындағы айырма ретінде анықталады.
Жылдық жиынтық табыс — заңды тұлғаның күнтізбелік жыл ішінде әртүрлі көздерден алған табыстарының жиынтығы.
Ставкалар
- Жалпы заңды тұлғалар үшін: 30%
- Негізгі құрал-жабдықты тікелей пайдаланудан алынған табыс бойынша: 10%
- Арнайы экономикалық аймақтарда жұмыс істейтін заңды тұлғалар үшін: 20%
Төлеу тәртібі: төлем көзінен ұстап қалу, жылдық декларация тапсыру, сондай-ақ патент негізінде төлеу тәртібі қолданылуы мүмкін.
Қосылған құн салығы (ҚҚС): қысқаша түсінік
ҚҚС — тауар өндіру, жұмыс орындау немесе қызмет көрсету және олардың айналысы барысында пайда болатын қосылған құн өсімінің бюджетке аударымы, сондай-ақ Қазақстан аумағына тауар импорттау кезінде жасалатын төлем.
ҚҚС сомасы қалай анықталады?
Бюджетке төленетін ҚҚС әдетте сатылған тауарлар/жұмыстар/қызметтер бойынша есептелген ҚҚС пен сатып алынған тауарлар/жұмыстар/қызметтер бойынша төленген ҚҚС арасындағы айырма ретінде есептеледі.
ҚҚС төлеушілер
ҚҚС бойынша есепте тұрған немесе есепке тұруға міндетті кәсіпкерлік субъектілері (заңды және жеке тұлғалар) ҚҚС төлеушілер болып саналады.
Азаматтық кодекс шеңберіндегі ұйымдық-құқықтық нысандар: толық серіктестік, сенім серіктестік, жауапкершілігі шектеулі серіктестік, еншілес/тәуелді серіктестіктер, өндірістік кооперативтер, мемлекеттік кәсіпорындар және өзге коммерциялық ұйымдар.
Экономикадағы рөлі: заңды тұлғаларға салынатын салықтар не үшін маңызды?
Бюджеттің негізгі қаржы көзі
Ұлттық табыс мемлекеттік бюджеттің қайнар көзі болып табылады, ал салықтар — сол табысты қайта бөлудің негізгі тетігі. Заңды тұлғалардан түсетін салықтар әлеуметтік-мәдени шараларды, қорғанысты, білім беру мен денсаулық сақтауды, инфрақұрылымды, табиғатты қорғауды және басқа да қоғамдық міндеттерді қаржыландыруға мүмкіндік береді.
Жұмыспен қамту және өндірісті қолдау
Кәсіпорындар мен ұйымдар жұмыс орындарын құрып, жұмыссыздықты азайтады. Жұмыс орындары артқан сайын салық базасы да кеңейіп, мемлекеттің кіріс мүмкіндігі өседі.
Шағын кәсіпкерлік те маңызды: 2003 жылы Қазақстанда шамамен 348 мың шағын кәсіпкерлік субъектісі тіркеліп, жұмыспен қамтылғандардың елеулі үлесін құрады. Алдағы мақсат ретінде олардың санын арттыру және жұмыспен қамту деңгейін көтеру міндеттері қойылды.
Бақылау, фискалдық және реттеушілік қызмет
Мемлекеттік органдар (салық органдары, антимонополиялық құрылымдар және басқа бақылаушы институттар) кәсіпорындардың қызметіне қадағалау жүргізеді. Бұл бақылау нарықтағы әділ бәсекені, сапаны, экологиялық талаптардың сақталуын және салықтардың уақытылы төленуін қамтамасыз етуге бағытталады.
Фискалдық қызмет
Фискалдық қызметтің өзегі — экономикалық айналым ұлғайған сайын бюджет кірістерін арттыру және мемлекеттік міндеттемелерді қаржыландыру мүмкіндігін күшейту.
Реттеушілік қызмет
Салықтық реттеу арқылы мемлекет экономикалық дамуды ынталандыра да, белгілі бір шекте тежей де алады: ставка мен жеңілдіктер саясаты өндіріс құрылымына, капитал қорлануына және тұтыну деңгейіне әсер етеді.
Қорытынды ой
Салықтар — мемлекеттің қаржылық тірегі ғана емес, сонымен қатар экономиканы реттеудің әмбебап құралы. Тікелей және жанама салықтардың үйлесімі, жалпы және арнайы төлемдердің мақсатты бөлінісі, сондай-ақ жалпы мемлекеттік және жергілікті деңгейдегі құзыреттер жүйесі қоғамдық қажеттіліктерді қаржыландырумен бірге өндіріс пен кәсіпкерліктің дамуына ықпал етеді.