Сынып тақтасын пайдалану
Сабақтың жалпы құрылымы
Оқушылардың оқу-тәрбие міндеттерін толық орындауы сабақтың қалай ұйымдастырылып, қалай өткізілетініне тікелей байланысты. Бейнелеу өнерінің әрбір сабағы — аяқталған, нақты мақсаты бар оқу бірлігі; сонымен бірге ол пәннің жалпы мақсаттары мен міндеттеріне бағынған сабақтар жүйесінің бір бөлігі.
Орта мектептегі бейнелеу өнері сабағының құрылымы басқа пәндерден айтарлықтай ерекшеленбейді: мұнда да ұйымдастыру кезеңі, үй жұмысын тексеру, өткенді пысықтау және қорытындылау сияқты бөліктер болады. Дегенмен бір сыныпта да, әр оқу жылында да осы кезеңдерге бөлінетін уақыт өзгеріп отырады.
Маңызды талап: сабақтар бірсарынды болмауы керек. Бейнелеу өнері пәні түрі, формасы және мазмұны жағынан әр алуан болғандықтан, бұл талапты сақтау әдетте қиындық тудырмайды.
Сабақ түрлері мен мазмұны
Нұсқаға қарап сурет салу
Оқушылар сурет салумен қатар кескіндеме жұмыстарын да орындайды; заттың формасын бақылап, құрылымын түсінеді.
Сәндік сурет салу
Өрнек құрастыру, шрифт элементтерін оқу, сәндік композиция жасау, дизайнның бастапқы ұғымдарымен танысу жүзеге асады.
Өнер туралы әңгіме
Оқушылар архитектура, мүсін, кескіндеме, графика, сәндік-қолданбалы өнердің таңдаулы туындыларымен танысады.
Тақырыптық жұмыс
Композиция, түстану, образды ойлау дамытылады; мазмұнды көркем тілмен жеткізу дағдысы қалыптасады.
Сабақтың түрі қандай болса да (нұсқаға қарап, сәндік немесе тақырыптық), оны ұйымдастыруда уақытты тиімді пайдалану үнемі назарда болады.
Сабақ кезеңдері: 4 негізгі бөлік
1) Сабақты ұйымдастыру
Бұл бөлімге мұғалімнің сыныпта тәртіп орнатуы, қатыспағандарды белгілеуі және оқушыларды оқу жұмысына дайындауы кіреді. Сабақ басталмай тұрып жұмыс орны дайын болуы керек: нұсқа ретінде қойылатын заттар мен материалдар алдын ала әкелініп, қажетті ретпен орналастырылады. Бұл іске кезекші оқушылар тартылады.
Бастауыш сыныпта жұмыс орнын ұйымдастырудың мәні ерекше: мұғалім құрал-жабдықтарды белгілі тәртіппен қоюды және сабақ соңында жинап, арнайы орынға сақтауды үйретеді.
Акварельмен жұмыс кезінде су банкаларға алдын ала құйылады, ал кір суды төгуге арналған шелек ыңғайлы жерге қойылады — бұл суды ауыстыруды жеңілдетеді.
Егер үй тапсырмасы берілген болса, ол тексеріліп, сыныпқа ортақ қателер көрсетіледі және түзету жолдары түсіндіріледі. Оқушылар жұмыстарын партаға қояды, мұғалім аралап көріп, ескертпе жасайды, үлгілі және әлсіз жұмыстарды талдауға таңдайды. Бағалар журналға қойылады.
2) Жаңа материалды түсіндіру
Мұғалім жаңа тақырыптың мақсат-міндеттерін ашады, тапсырманы орындау жолын көрсетеді және көрнекіліктерді (схема, сызба, әдістемелік кестелер) пайдалана отырып түсіндіреді. Түсінікті тексеру үшін сұрақтар қойылады.
Бейне құрылымын салу принциптерін түсіндіру кезінде мұғалім тақтаға (немесе планшетке) міндетті түрде иллюстрация жасайды. Мұнда мақсат — ұсақ бөлшекті түгел көшірту емес, негізгі форманы дұрыс құру жолын көрсету және қиналған оқушыға тірек беру.
Тақтада сурет салу бірізділігі көбіне схемадан басталып, кейін бөлшектеуге өтеді. Алғашқы кезеңде қосымша сызықтар — осьтер, қарапайым геометриялық пішіндер — форманы дұрыс бастап, дұрыс жалғастыруға көмектеседі.
Маңызды ереже: тақтадағы дайын суретті оқушылардың жұмысы барысында ұзақ қалдыруға болмайды. Әйтпесе олар нұсқаға қараудың орнына дайын үлгіні көшіруге бейім болады.
Отыру және қағазды ұстау
Бірінші сабақтан бастап дұрыс отыру, қарындаш пен өшіргішті қолдану, қағазды форматқа сай орналастыру үйретіледі. Қағазды сурет салу кезінде айналдырмау ұсынылады.
Сызықты қолмен салу
Көп жағдайда оқушылар түзу сызық үшін сызғышқа сүйенгісі келеді. Мұғалім сызықтардың мүмкіндігінше қолмен, көз мөлшерімен орындалатынын түсіндіреді.
Алғашқы кезеңде саусақ қимылының еркіндігіне ерекше мән беріледі: бұл сурет салуға да, жазу дағдысының қалыптасуына да оң әсер етеді.
3) Оқушылардың өзіндік жұмысы
Түсіндіруден кейін оқушылар практикалық жұмысқа кіріседі. Мұғалім сыныпты аралап, бақылау жасайды: ескертеді, қажет жерде қосымша түсініктеме береді, жіберілген қателерді дер кезінде түзетуге бағыттайды.
Жиі кездесетін қате
Кей оқушылар бейнені қағаз бетіне сай орналастырмай, тым кіші етіп салады. Мұғалім композицияны дұрыс орналастыруды, форматты нысан формасына қарай тігінен не көлденеңінен таңдауды көрсетеді.
Жеке қолдау
Сыныптағы қабілет деңгейі әркелкі. Кейбіреуі бірден түсінеді, кейбіріне жеке, қосымша түсіндіру қажет. Үлгермеушілікті болдырмау үшін мұғалім олардың жұмысын тұрақты бақылап, сенімін арттырады.
Мұғалім әлсіз жұмыстарға немқұрайлы қарамайды: асықпай, сапаға мән беріп орындауды талап етеді. Кіші жастағы балалар жұмысты жылдам аяқтауға ұмтылады; бұл көбіне әрекетті талдауға дағдыланбағанын көрсетеді. Сондықтан әдістемелік бірізділікке сүйену аса маңызды.
Тағы бір маңызды мәселе: оқушылар бейнені жеңіл, көмескі сызықтармен бастаудың орнына, тым қатты басып, қою сызықтармен белгілеп қояды. Бұл түзетуді қиындатады. Мұғалім бастапқы нобайды жеңіл жүргізудің қажеттігін жүйелі түрде қалыптастырады.
4) Қорытынды шығару және сабақты аяқтау
Сабақ соңында мұғалім жақсы орындалған және әлсіз шыққан жұмыстарды таңдап, сыныпқа көрсетеді; жетістіктері мен кемшіліктерін түсіндіреді. Кемшілікті айтқанда оқушы тұлғасына құрмет сақталып, педагогикалық әдеп пен қолдау алдыңғы қатарда болуы тиіс.
Мұғалім бағалау үшін жұмыстарды жинайды. Кезекші су шелегін шығарып, қажет болса парталар сүртіледі — кабинет тәртібі сақталып, келесі сабаққа орта дайындалады.
Жоспар-конспект: сабаққа алдын ала дайындық
Сабақты шебер ұйымдастыру үшін мұғалім алдын ала жоспар-конспект жасайды. Онда сабақтың мазмұны, кезеңдері, құралдары және уақыт бөлінісі нақты көрсетілуі қажет.
Конспект құрылымы
- 1) Сабақтың түрі
- 2) Сабақтың тақырыбы
- 3) Сабақтың мақсаты (білімдік және тәрбиелік міндеттер)
- 4) Сабақтың жабдықтары (мұғалім үшін және оқушылар үшін)
- 5) Сынып тақтасын қолдану жоспары
- 6) Жоспар және сабақ барысы (кезеңдер, уақыт мөлшері, тапсырмалар)
- 7) Қолданылған әдебиеттер тізімі
Сабақтың түрі
Конспектте сабақтың қандай іс-әрекетке негізделетіні анық жазылады: нұсқаға қарап сурет салу (сурет немесе кескіндеме), сәндік сурет салу, тақырыптық сурет салу немесе өнер туралы әңгіме.
Мысалы, нұсқаға қарап ваза салу бірнеше сағатқа жоспарлануы мүмкін. Алайда мектеп жағдайында сабақ ұзақтығын ықшамдап, әдетте екі сағаттан асырмау орынды.
Сабақтың тақырыбы
Тақырып оқу жұмысының мазмұнын нақтылайды. Мысал ретінде:
- Нұсқаға қарап сурет: Гипс ваза
- Кескіндеме: Тұрмыстық заттардан құралған натюрморт
- Сәндік жұмыс: Шеңбер ішіне өрнек салу
- Тақырыптық сурет: Күзгі егін жинау
- Өнер туралы әңгіме: Бейнелеу өнерінің түрлері мен жанрлары
Сабақтың мақсаты
Гипс ваза немесе натюрморт тақырыптарында: күрделі формалы затты бейнелеуге үйрету, конструктивтік құрылымды түсіну, кеңістік және образды ойлауды дамыту, сурет пен кескіндеменің мүмкіндіктерін қолдану.
Шеңбер ішіне өрнек тақырыбында: шығармашылық қабілет пен көркемдік талғамды дамыту, халық ою-өрнегінің үлгілерімен және композицияның қарапайым заңдылықтарымен таныстыру, сәндік-қолданбалы өнерге баулу.
Күзгі егін жинау тақырыбында: қоршаған ортаның әсемдігін көре білуге үйрету, туған табиғатқа сүйіспеншілік тәрбиелеу, композиция мен түстану жөніндегі түсінікті кеңейту.
Өнер түрлері мен жанрлары тақырыбында: бейнелеу өнерінің байлығын ашу, көрнекті шығармалармен таныстыру, өнерді сүю мен түсінуге үйрету, эстетикалық мәдениетті көтеру.
Сабақтың жабдықтары
Мұғалім үшін
- Гипс ваза: 3 ваза, 3 қою үстелі, фонға 3 мата, әдістемелік бірізділік кестесі
- Натюрморт: тұрмыстық заттардың 3 комплектісі, ашық фон маталары, бірізділік кестесі
- Сәндік жұмыс: ою-өрнек кестелері, қолданбалы өнер бұйымдары, кептірілген өсімдік үлгілері, схемаға арналған тақта
- Өнер туралы әңгіме: проектор/мультимедиа, слайдтар, экран, указка, бейнематериалдар
Оқушылар үшін
- Альбом немесе қалың қағаз
- Қарындаш, өшіргіш
- Акварель, қылқалам
- Су құятын банка
- Дәптер, қаламсап (қажетіне қарай)
Сынып тақтасын тиімді пайдалану
Сынып тақтасы — сабақ жабдықтарының маңызды бөлігі. Оны ұтымды пайдалану үшін көрнекіліктерді (репродукция, кесте, схема) жазықтық бетіне композициялық тұрғыдан дұрыс орналастыру алдын ала ойластырылуы қажет.
Жиі жіберілетін олқылық
Жас мұғалімдер тақтаға тым кіші өлшеммен салып қояды. Соның салдарынан соңғы партадан қосымша сызықтар көрінбей, түсіндірудің көрнекі тірегі әлсірейді.
Практикалық шешім
Сурет өлшемін алдын ала нүктелермен белгілеп алу, ось сызықтарын жеңіл жүргізу және негізгі/қосалқы сызбалардың орнын жоспарлау тақтада тез әрі түсінікті жұмыс істеуге көмектеседі.
Перспективадағы шеңберді түсіндіру, конструкциялық құрылымды ашу, жарық-көлеңке арқылы көлем беру ережелері сияқты күрделі мәселелерде тақтадағы түсіндірме сурет ерекше рөл атқарады. Тақтада шебер әрі орынды орындалған бейне оқушылардың қызығушылығын күшейтіп, ынтасын арттырады.
Уақыт бөлу және әдістемелік ескертпелер
Конспектте сабақтың қандай материалдан тұратыны, оның қандай бірізділікпен берілетіні және оқу уақытының қалай бөлінетіні нақты көрсетіледі.
Үлгі уақыт мөлшері
- 1) Ұйымдастыру — 2–3 минут
- 2) Жаңа білімді хабарлау — 8–10 минут
- 3) Практикалық жұмыс — 25–30 минут
- 4) Үй тапсырмасы — қысқаша
- 5) Сабақты аяқтау — 2–3 минут
Дәйексөз бен дереккөзді көрсету тәртібі
Егер мұғалім белгілі педагог немесе өнер қайраткерінің сөзін қолданса, конспектте оны тырнақшаға алып, дереккөзін (кітап атауы, баспа, жылы, беті) толық көрсетуі керек. Мысалы, нұсқаға қарап сурет салу ережелерін бекіту үшін П. П. Чистяковтың мына ойы жиі келтіріледі:
«Әр уақытта нұсқаны суретпен салыстырып отыр, оның нұсқамен ұқсастығын тап. Жұмысқа кіріспес бұрын, ең алдымен қандай міндетті шешу керектігін ойлан. Ең әуелі фигураны қағаз бетіне дұрыс орналастыр, содан кейін құрылысын салуға кіріс. Зат құрылысын салу — фигураны дұрыс қойып, пропорцияларды дұрыс ала білу».
Сондай-ақ конспектте мұғалімнің қоятын негізгі сұрақтары және оқушылардан күтілетін ықтимал сұрақтардың қысқаша тізімі берілуі мүмкін. Бұл сабақ барысын жинақы ұстап, түсіндірудің жүйелілігін арттырады.