Қошқар ұғылы Жәнібек батыр
Қазақ тарихында жан-жақты қырымен танылған ірі тұлғалардың бірі — Жәнібек Қошқарұлы. Ол батыр, қолбасшы, рубасы (старшын), би, шешен, қоғам қайраткері, тархан, елші әрі мәмлегер ретінде белгілі. Шақшақ Жәнібек туралы деректер қолжазба қорларынан, Ресей архив құжаттарынан және қазақтың шежірелік мұраларынан ұшырасады.
Қаһарманның өмірі мен қызметі Ш.Ш. Уәлиханов, М. Тынышпаев, Р.Б. Сүлейменов, В.А. Мойсеев, А.И. Левшин сияқты зерттеушілер еңбектерінде сөз болады. Сонымен қатар Жәнібек туралы арнайы зерттеулер де бар. Абылай ханға қатысты жинақтарға енген Мәшһүр-Жүсіп аңызы да батыртануда маңызды дереккөздердің бірі саналады. Бұған қоса М.Ж. Көпейұлының әлі толық жарияланбаған архивтік материалдары — тарихи фактілерді салыстыра қарастыруды қажет ететін құнды қазына: кей тұста ол өзге зерттеулерде кездеспейтін деректерді де ұсынады.
Дереккөздер мен зерттеулердің өзара толықтыруы
Мәшһүр-Жүсіп деректерінде 1750 жылы Абылай хан мен өр Жәнібектің орыспен сауда байланысын күшейту үшін Троицкіде базар аштырғаны айтылады. Ал 1907 жылы Қазанда басылған «Сарыарқаның кімдікі екендігі» атты еңбегінде М.Ж. Көпеев қазақ жерін қалмақтардан азат еткен батырлар еңбегін атай отырып, патшалық Ресейдің отарлау саясатын ашық сынаған алғашқы қазақ зиялыларының бірі ретінде көрінеді.
Жәнібектің өмір сүрген жылдарын дәл көрсету оңай емес. Энциклопедиялық мәліметтерде оның 1751 жылы қайтыс болғаны ғана айтылады. Мәшһүр-Жүсіп те ақпарат тапшылығынан туған-өлген жылдарын нақтыламайды, бірақ оны жоңғар қоңтайшысы Қалдан Серенмен замандас болғанын атап өтеді.
«Үш Жәнібек» туралы дәстүрлі жіктеу
Мәшһүр-Жүсіп шежірелік баяндауларында қазақ ішінде «Үш Жәнібек» болғаны айтылады: әз Жәнібек, өр Жәнібек және қыз Жәнібек. Бұл жіктеу бір мезгілде өмір сүрген немесе есімі ұқсас тұлғаларды ажыратып тануға көмектеседі.
Әз Жәнібек
Жиренше шешен дәуіріндегі хан ретінде сипатталады. Ноғайлының ханы болғаны, Жайық бойында орда тіккені, хандық тұсында қазақтың да қарағаны туралы деректер айтылады.
Өр Жәнібек
Шақшақ әулетіне қатысты тұлға ретінде беріледі. Қалдан Серенмен замандас болғаны ерекше аталады. Зерттеу дәстүрінде бұл сипаттама көбіне Шақшақ Жәнібекке телінеді.
Қыз Жәнібек
Керейден шыққан батыр ретінде суреттеледі. Орысқа бағынбаған Керейді бастап көшкен жолында қаза тапқаны айтылады. Кей нұсқада Шақшақ Жәнібектің жиені делінеді.
Бұл үшеуінен өзге де «Жәнібек» есімді адамдар қазақ ішінде көп болғаны атап өтіледі. Сондықтан тарихи тұлғаны нақтылау үшін шежіре, ауызша тарих және архив құжаттарын қатар қарастыру маңызды.
Өмірбаяндық межелер: болжам мен дерек
С. Шүкірұлының болжамы назар аударарлық: ел аузындағы аңыздарда Жәнібектің 1710 жылы жоңғарларға қарсы кең көлемді қимылдарға 17 жасында араласқаны жиі айтылады. Осы қисынға сүйенсек, оның туған жылы шамамен 1693 болуы мүмкін.
Кей деректе Жәнібек 1752 жылдың жазына салым қазіргі Торғай облысы, Жанкелдин ауданындағы Тосын құмында дүниеден өтіп, сүйегі Түркістандағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесіне жерленгені көрсетіледі.
Академик М.Қ. Қозыбаев еңбектерінде Жәнібектің көшіп-қонған өңірлері де аталады: Аңырақайдан кейін қыста Сыр мен Торғайды, жазда Ор, Елек, Орынбор маңын жайлағаны айтылады.
Шежірелік нұсқалардың айырмасы
Мәшһүр-Жүсіп Көпейұлы жазбалары мен «Қазақ халқының қаһармандары» жинағындағы шежірелердің айырмасы салыстыра зерттеуді қажет етеді. Екі нұсқадағы тізбек төмендегідей беріледі.
«Қазақ халқының қаһармандары» нұсқасы
Арғын – Тәнбісопы – Елемес – Үсембай – Ермен – Шағыр – Аманжол – Шақшақ – Көшей – Қошқар – Жәнібек.
Мәшһүр-Жүсіп нұсқасы
Аманжол – Көшей – Шақшақ – Қошқар – Жәнібек.
Екі нұсқа да Жәнібектің әкесі Қошқар екенін көрсетеді. Алайда халық жадында ол Шақшақұлы Жәнібек атымен кең таралған. Мәшһүр-Жүсіп шежіресінің бір құндылығы — бір дәуірде өмір сүрген бірнеше «Жәнібек» тұлғасын жіктеп көрсетуі.
Қосымша шежірелік деректер
Кей нұсқада «Қара балуан Жәнібек» пен «батыр Жәнібек» бөлек тұлғалар ретінде ажыратылады. Сондай-ақ батыр Жәнібектен Дәуітбай, Дәуітбайдан Мосы батыр тарайтыны айтылады.
М.Ж. Көпейұлының хандар шежіресінің бір үлгісінде Жәнібектің шешесі Қатаған қырғыны оқиғасы кезінде Қошқарға берілген Тұрсын ханның қос қызының бірі ретінде көрсетіледі. Дегенмен уақыт алшақтығына байланысты (1628–1695) мұны батырдың шешесінен гөрі әжесі болуы ықтимал деген пайымға көбірек негіз бар.
Архив құжаттарындағы Жәнібек: әскери және саяси қызмет
Ресей архив құжаттарында Жәнібектің тарихи қызметінің саяси-әскери қыры кеңірек суреттеледі. Ақтабан шұбырындыдан кейін (1723–1725) ол жоңғарларға қарсы бытыраңқы қимылдаған жасақтардың бірін басқарғаны айтылады.
Жорықтар мен әскери қатысуы
- 1731 жылдың қысында Сәмеке, Барақ сұлтан, Әбілмәмбет және Жәнібек бастаған қол Жоңғарияға басып кіреді.
- 1738 жылы Еділ қалмақтарына қарсы Әбілхайыр ұйымдастырған жорықтарға қатысады; 1740 жылы Есет, Нұрбай батырлар мен Әбілмәмбет, Күшік, Барақ сұлтандар бастамасындағы қимылдарға араласады.
- 1746 жылы Әбілхайыр, Есет, Нұралы ханмен бірге қарақалпақтарға қарсы жорыққа қатысады.
- 1750 жылдың қысында Айшуақ, Батыр сұлтандармен бірлесіп Хиуаға жорық жасайды.
Елшілік, мәмлегерлік және мәртебе
Әскери қолбасшылықпен қатар, Шақшақ Жәнібек Қошқарұлы қазақ қоғамында елші әрі мәмлегер ретінде де ерекшеленеді. В.А. Мойсеевтің пікірінше, ол даладағы ықпалды адамдардың бірі болған және Ресей бағытын ұстанған.
- 1736 жылғы 23 қарашада Орта жүз билеушілерінің бірі ретінде Ресейге бодан болуға ант береді.
- 1741–1742 жылдары Абылай сұлтанның тұтқыннан босатылуына ат салысады.
- 1743 жылғы 11 шілдеде императрица Елизавета Петровнаның жарлығымен тархан атағын алады.
- 1743 жылғы 11 қарашада Қалдан Серен жіберген Тор би елшісінің «Абылайдың орнына аманат берілсін» деген ұсынысына қарсы болады.
- 1748 жылғы 2 қазанда Кіші жүзге Нұралыны хан сайлауға қатысады.
- 1742 жылы қазақ-жоңғар және қазақ-башқұрт бейбіт келісімдерінің жасалуына елші-мәмлегер ретінде қатысады.
- И. Неплюев, В.А. Урусовтармен келіссөздерде тұтқын қайтару, айырбастау, тоналған керуен шығынын өтеу және керуен жолдарының қауіпсіздігі мәселелерін реттеуге араласады.
Аңыздық баяндаулар және шаруашылық қыры
Батырлық аңыздардағы бейне
Мәшһүр-Жүсіптің аңыз-әңгімелерінде Жәнібек батыр Абылайдың қара-қалмақ Қатысыбанға қарсы жорығына қатысып, бас батырлар сайысында қалмақ елінің Сырттан батыры мен жайсанын жеңгені баяндалады. Бұл сюжет халық жадындағы Жәнібек бейнесінің қаһармандық табиғатын айқындайды.
Сауда, керуен және шекаралық қатынас
Жәнібек батыр шаруашылық және экономикалық істерге де араласқан. 1739 жылғы 22 қазанда Орта жүздің Жайықтан өтуіне қатысты өтініштері, 1743 жылы Урусовпен Ресейдің шекаралық қалаларымен тікелей сауда жүргізу туралы келісімі, керуен жолдарының қауіпсіздігін қамтамасыз етуге ұмтылысы — соның дәлелі.
Мәшһүр-Жүсіп дерегі: 1750 жылы Абылай хан мен өр Жәнібек орыспен сауда қатынасын дамыту үшін Троицкіде базар аштырған.