Қазақша рефераттар

Мектепте тарихты оқыту әдістемесі пәні

Әдістеме ұғымы және тарихты оқыту әдістемесінің мәні

Әдістеме — методика. «Методика» сөзі ежелгі грек тілінен аударғанда «таным тәсілі», «зерттеу жолы» деген ұғымдарды білдіреді. Ал әдіс — нақты міндетті шешудің, белгілі бір мақсатқа жетудің тәсілі. Демек, әдістеме — әдістер мен тәсілдердің жиынтығы, өзара байланысқан кешені.

Тарихты оқыту әдістемесі — тарихты оқытудың міндеттері, мазмұны және әдіс-тәсілдері туралы педагогикалық ғылымдардың бір саласы. Ол тарихты оқыту процесінің заңдылықтарын зерттеп, оқыту сапасы мен тиімділігін арттыруға бағытталады. Осы тұрғыдан әдістеме оқу процесін ұйымдастыруды және оның негізгі факторларын жетілдіруді көздейді.

Негізгі ой

Әдістеме «тарихты қалай оқыту керек?» деген мәселені қарастырады: мақсатты нақтылау, мазмұнды таңдау, оқытуды ұйымдастыру, әдістер мен құралдарды негіздеу және нәтижені бағалау.

Әдістеме пәні, нысанасы және оқыту процесінің логикасы

ХХ ғасыр басындағы көрнекті әдіскер К.А. Иванов әдістеменің маңызды міндеттеріне сол ғылымды оқу пәні ретінде дұрыс жолға қоюға апаратын оқытуды айқындау, бағалау және бейнелеу тәсілдерін жатқызады.

Әдістеме пәні — педагогикалық процесс: мұғалімнің тарихты оқыту әрекеті және оқушының тарихты оқу әрекеті. Ал әдістеменің нысанасы — оқытудың әдістері, мазмұны, ұйымдастырылуы және түрлері.

Тарихты оқыту — өзара байланыста және үнемі қозғалыста болатын құрамдас бөліктерді біріктіретін күрделі процесс. Ол мынадай тізбек құрайды: оқыту мақсаты → мазмұн → білім беру және оны меңгеруге басшылық → оқушылардың оқу әрекеті → оқыту нәтижесі.

Оқыту процесіндегі қозғалыс оның ішкі қайшылықтарын шешу арқылы жүзеге асады. Мұндай қайшылықтар жоспарланған және қолданылған оқыту құралдары мен әдістері арасында туындауы мүмкін. Сондықтан әдістемені оқып-үйрену де үнемі даму үстінде болады.

Тарихты оқыту әдістемесінің пәнаралық байланыстары

Тарихты оқыту әдістемесі қоғам алдында тұрған жас ұрпақты тәрбиелеудің кешенді міндеттерін іске асыруға қызмет етеді. Ол тарих ғылымымен қатар философия, әлеуметтану, мәдениеттану, педагогика, психология, дидактика және логика сияқты салалармен тығыз байланыста дамиды.

Бұл салалардың материалдарын пайдалану шығармашылық сипатқа ие: әдістеме оларды тарихты оқыту процесін жетілдіру мақсатында қорытып, жаңартып, бейімдеп қолданады.

Психология

Оқушылардың жас ерекшелігіне сай қабылдау, ойлау, қиял, ерік-жігер және эмоциялық даму заңдылықтарын ескеруге көмектеседі.

Педагогика және дидактика

Оқытудың жалпы заңдылықтарын, мақсат қоюды, мазмұн мен әдістердің үйлесімін және оқу процесін ұйымдастыру қағидаларын негіздейді.

Тарих ғылымы

Мектеп курсына енгізілетін негізгі деректерді, оқиғалар мен құбылыстарды таңдаудың ғылыми негізін береді.

Мұғалім мен оқушы әрекеті: тиімділіктің түйінді шарты

Мұғалім мен оқушының оқу процесі күрделі әрі көпқырлы. Оның тиімділігі ең алдымен оқушы әрекетінің сипатымен айқындалады. Мұғалім өз пәнін қаншалықты жақсы білсе де, оқушылардың қызығушылығын оятып, олардың шығармашылық әрекетін ұйымдастыра алмаса, айтарлықтай нәтижеге жете алмайды.

Тәжірибеде мұғалімнің әлсіз тұсы пәнді білмеуінен емес, білімді өзгеге түсінікті әрі жүйелі түрде жеткізе алмауынан көрінеді. Бұл көбіне тарихи материалды баяндаудың әдістемелік негіздерін жеткіліксіз меңгерумен байланысты.

Негізгі әдістемелік сұрақтар

  • Неге оқытамын? — мақсат пен тәрбиелік бағдар.
  • Қалай оқытамын? — әдістер, тәсілдер, ұйымдастыру формалары.
  • Немен оқытамын? — құралдар, ресурстар, көрнекіліктер, дереккөздер.

Мектепте тарихты оқытудың негізгі факторлары

Тарихты оқытудың негізгі факторлары мына сұрақтардың жауаптарына тәуелді: мемлекет пен қоғам белгілеген мақсаттар; стандарт пен бағдарламаларда бекітілген білім мазмұны; оқыту процесінің ғылыми-әдістемелік ұйымдастырылуы; оқушылардың танымдық мүмкіндіктері; оқыту нәтижелері.

Бұл факторлар оқу процесінде кешенді түрде, өзара байланысқан жүйе ретінде іске асады. Жүйе — өзара әрекеттесіп, тығыз байланыста болып, белгілі бір тұтастық пен бірлік құрайтын бөліктер жиынтығы.

1) Оқытудың мақсаттары

Тарихты оқытудың мақсаттары қоғам мен мемлекеттің даму кезеңдеріне сай өзгеріп отырды. Кеңестік кезеңге дейінгі мектептерде белгілі бір жетістіктер болғанымен, мазмұнда ұлыдержавалық астамшылдық пен ұлыорыстық шовинизм басым болды; Қазақстан мектептерінде Қазақстан тарихына қатысты мәселелер жеткілікті оқытылмады.

Кеңестік кезеңде тарих пәні мазмұны коммунистік, таптық сипат алды. Дегенмен Қазақстан тарихы жеке пән ретінде оқу бағдарламасына енгізіліп, оқытыла бастады.

Қазіргі кезеңдегі тарихи білім берудің негізгі мақсаттары:

  • Ежелгі дәуірден бүгінгі күнге дейінгі адамзат тарихының даму жолы туралы білімді меңгерту.
  • Оқиғалар мен құбылыстарды тарихи білім негізінде талдай білу қабілетін дамыту.
  • Отансүйгіштік, тарихи тәжірибе және гуманизм идеялары негізінде құндылық бағдарлары мен көзқарасты қалыптастыру.
  • Халықтардың тарихы мен мәдениетіне қызығушылық пен құрметті дамыту.

Осы мақсаттарды нақтылайтын міндеттер:

  • Ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтарды құрметтейтін, табиғат, мәдениет және қоршаған орта байланысын қорғай білетін отансүйгіш азамат тәрбиелеу.
  • Оқушыларды қоғам мен адамзаттың өткені және бүгінімен таныстырып, өткен ұрпақтың әлеуметтік-адамгершілік тәлімін ұғынуға бейімдеу.
  • Қазіргі қоғамға кіріккен және оны жетілдіруге ұмтылатын тұлға қалыптастыру.
  • Тұлғаны ұлттық және әлемдік мәдениетке кіріктіруге бағдарлау.
  • Әртүрлі көзқарастарды ескере отырып, пікірді еркін таңдау құқығын қорғауға және гуманистік-демократиялық құндылықтарға бағдарлауға ықпал ету.
  • Тарихи білім мен әдістерді қолданып, жаңа ақпаратты сын тұрғысынан бағалау және талдау дағдысын қалыптастыру.

2) Оқытудың мазмұны

Мектепте тарихты оқытудың мазмұны тарих ғылымының дамуымен бірге өзгеріп отырады. Әдістеме отандық және жалпы тарихтың негізгі оқиғалары, фактілері мен құбылыстарын таңдауға, теориялық жинақтаулар мен ұғымдық анықтамаларды қалыптастыруға көмектеседі.

Мектеп үшін таңдалған мазмұн мемлекеттік стандарт, бағдарлама, оқулық арқылы рәсімделеді. Оқушылар бұл мазмұнды сыныптық, сыныптан тыс және мектептен тыс оқу түрлерін қамтитын ұйымдастыру әдістемесі арқылы меңгереді.

3) Оқыту әдістері, тәсілдері, түрлері және құралдары

Әдістер әртүрлі болуы мүмкін: сөздік, мәтінмен жұмыс, көрнекі, практикалық. Олар «қалай оқытамын?» деген сұраққа жауап беріп, мұғалім мен оқушының екіжақты әрекетін айқындайды.

Оқыту түрлері: жалпысыныптық, топтық, дербес. Сабақ типтері: қайталау-жинақтау, семинар, зертханалық, саяхат-сабақ. Бұлардың барлығы мұғалім әрекеті мен оқушының оқу жұмысы құралдарымен тығыз байланыста іске асады.

Оқу құралдарына оқулық, жұмыс дәптері, тарихи карта, оқу картиналары, диафильм және өзге де ресурстар жатады. Мазмұн, ұйымдастыру және оқушылардың танымдық қызметі формалары біртұтас болғанда ғана оқыту мақсатына сенімді қол жеткізіледі.

4) Оқушылардың танымдық мүмкіндіктері

Танымдық мүмкіндіктер оқушының жасына және соған сәйкес тарихи білім мен дағдыны игеру деңгейіне тікелей байланысты. Тарихи танымға ұмтылу ойлауды, қиялды, ерік-жігерді және сезімдік қасиеттерді дамытуға ықпал етеді.

Қабілеттілік — тарихты оқып-үйренуде табысқа жетуге алғышарт болатын тұлғаның дербес ерекшеліктері. Ол әрекет тәсілдері мен әдістерін тез, терең әрі жеңіл меңгеруден байқалады.

5) Оқыту нәтижелері

Оқыту нәтижелері алға қойылған мақсаттардың қаншалықты іске асқанын көрсетеді: оқушылардың білім мен дағдысы, интеллектуалдық дамуы, эмоциялық және ерік-жігер деңгейі. Нәтиже білімді дәлелдеу және негіздеу, ең маңыздысын бөліп алу, себеп–салдар байланыстарын анықтау, сондай-ақ мәселені шешуде қажетті білімді қолдану арқылы көрінеді.

Нәтижені бағалаудың негізгі өлшемдері:

  • Сабақ, тақырып, бөлім, тарау және курс көлемінде меңгерілген тарихи білім.
  • Ғылыми көзқарастың қалыптасуы.
  • Тәрбиелік нәтижелер.
  • Танымдық мүмкіндіктердің дамуы.

Соңғы жылдары білім сапасы көбіне тест арқылы бағаланады. Алайда оқушылардың білімді практикалық қызметте қолдану қабілетін өлшейтін тапсырмалар жеткіліксіз пайдаланылады. Мұндай тапсырмалар тарих сабақтарындағы дереккөздер мен құжаттарды талдауға бағытталған зертханалық жұмыстармен, сондай-ақ мұражай мен мұрағат материалдарына сүйеніп баяндама, реферат, ғылыми мақала дайындаумен тікелей байланысты.

Мектепте тарихты оқыту әдістемесінің орны мен рөлі

Мұғалім мен студент үшін әдістеменің практикалық маңызы

  • Белгілі бір жастағы оқушылардың тарих пәні бойынша білім мен дағды деңгейін анықтау.
  • Сынып, курс, бөлім және тақырып бойынша оқытудың мақсатын нақтылау.
  • Оқу процесінің әр кезеңіндегі жұмыстың тиімділігін бағалап, оқыту міндеттерін нақтылау.
  • Оқыту мазмұнын қолданылатын әдістер және тәсілдермен ұштастыру.
  • Тест, логикалық тапсырмалар және тірек сигналдар арқылы конспект дайындау.
  • Ең тиімді әдістерді, түрлер мен құралдарды таңдап қолдану.
  • Оқыту нәтижесін алдын ала болжап, педагогикалық әрекетке дер кезінде түзету енгізу.

Ғылыми-педагогикалық зерттеу тәсілдері: бақылау және эксперимент

Тарихты оқыту әдістемесі өзге ғылымдармен, әсіресе оқытудың мазмұнын талдап жасайтын базалық тарих ғылымымен тығыз байланысты. Әдістеменің мақсаты — тарих ғылымының негізгі мәліметтерін таңдап алып, оларды дидактикалық өңдеуден өткізіп, мектеп курсының мазмұнына бейімдеп енгізу. Бұл жұмыс оқушылардың танымдық мүмкіндіктерін ескеруді талап етеді.

Оқушылардың танымын анықтауда психология ғылымының жетістіктеріне сүйенеміз. Сонымен бірге тарихты оқыту процесін талдауда педагогикалық және психологиялық зерттеу тәсілдері қолданылады.

Педагогикалық бақылау

Педагогикалық бақылау — оқу процесіне тікелей ықпал жасамай, тарихты оқыту практикасын зерттеу. Зерттеуші сабақтарға қатысып, талдау жасайды; оқушыларға сұрақ қояды, тест жүргізеді; мұғалімдердің ашық сабақ материалдарын және пән бірлестіктері жинақтаған озық тәжірибе құжаттарын қарайды.

Қалыптастырушы эксперимент

Қалыптастырушы эксперимент зерттеушінің оқу процесіне белсенді араласуын көздейді. Оның өзегі — дәлелге негізделген, бірақ міндетті түрде тексеруді қажет ететін болжам. Болжам әдетте мына сұраққа құрылады: оң нәтижеге қол жеткізуге бола ма, егер (а) материалды баяндаудың жаңа тәсілі қолданылса, (ә) таным әрекеті басқаша ұйымдастырылса?

Экспериментте алдымен мақсат пен міндеттерге сәйкес әдістемелік талдама жасалып, кейін оның тиімділігі оқыту барысында тексеріледі.

Қайталау және бекітуге арналған сұрақтар

  1. Тарихты оқыту әдістемесі қандай ғылым, ол немен айналысады?
  2. Мектепте тарихты оқытудың басты мақсаттары мен міндеттерін атаңыз.
  3. Мектепте тарихты оқыту әдістемесінің маңызы неде?

Өзіндік жұмыстарға арналған тақырыптар

  • Мектепте тарихты оқыту әдістемесі пәнінің педагогикалық ғылымдар арасындағы орны.
  • Тарихты оқыту әдістемесінің ерекшеліктері.
  • Тарихты оқыту әдістемесінің негізгі әдіс-тәсілдері.