Халық санағы материалдарын тарату
БҰҰ Статкомиссиясының анықтамасына сәйкес, халық санағы — белгілі бір уақыт сәтіндегі жағдай бойынша елдегі барлық адамдарға (немесе нақты шектеулі бөлігіне) қатысты демографиялық, экономикалық және әлеуметтік деректерді жинау, қорытындылау, бағалау, талдау және жариялау (не өзге түрде тарату) үдерісінің бірыңғай жүйесі.
Кіріспе
Халық санағын өткізу туралы шешім — қоғамның өзінің экономикалық және әлеуметтік-демографиялық жағдайы туралы сенімді ақпарат алуға дайындығын көрсететін маңызды индикатор. Сондықтан халық санағы әлемнің көптеген елдерінде тұрақты түрде өткізіліп отырады: көбіне әр 10 жыл сайын, ал кейбір мемлекеттерде — әр 5 жыл сайын.
Біріккен Ұлттар Ұйымы елдерге халық санағын кемінде әр 10 жыл сайын ұйымдастыруды ұсынады. Бұл тәсіл жер шары деңгейінде де, жекелеген мемлекеттер деңгейінде де халық санының динамикасын салыстырмалы түрде бағалауға мүмкіндік береді.
Санақ — интернационалдық сипаттағы жұмыс. Себебі қазіргі қоғамның қажеттіліктері халықтың ұлттық ерекшеліктеріне, саяси құрылымына, географиялық орналасуына, табиғи және климаттық жағдайларына қарамастан, көптеген қырынан ұқсас болып келеді.
«Халық санағы — белгілі бір уақыттағы жағдайы бойынша деректерді жинаудың, қорытудың, бағалаудың, талдаудың және жариялаудың бірыңғай процесі».
1. Халық санағының мақсаты мен міндеттері
Негізгі мақсат
Ел халқының нақты бір уақыт сәтіндегі жағдайын сипаттайтын деректерді жүйелі түрде жинау және жариялау.
Негізгі міндеттер
- Демографиялық, экономикалық және әлеуметтік көрсеткіштерді жинау.
- Деректерді қорытындылау, бағалау және талдау.
- Нәтижелерді жариялау және қоғамға қолжетімді түрде тарату.
2. Дайындық, ұйымдастыру және әдіснамалық жұмыс
Халық санағының сапасы дайындық кезеңіндегі құқықтық, ұйымдастырушылық және әдіснамалық шешімдерге тікелей тәуелді. Төмендегі бөлімдер осы жұмыстың негізгі бағыттарын жүйелейді.
2.1. Нормативтік құқықтық құжаттарды әзірлеу және қабылдау
Санаққа дайындық пен оны жүргізу тәртібін айқындайтын нормативтік құқықтық құжаттарды әзірлеу және бекіту — барлық процестің құқықтық негізін қалыптастырады.
2.2. Санақ бағдарламасы мен әдіснамасын әзірлеу, қорытындысын алу
Санақ бағдарламасы қандай сұрақтар қойылатынын, қандай көрсеткіштер есептелетінін және деректердің қалай салыстырылатынын анықтайды. Әдіснама деректерді жинау тәсілдерін, сапаны бақылау тетіктерін және нәтижені қалыптастыру қағидаларын нақтылайды.
2.3. Пилоттық санақ жүргізу
Пилоттық санақ жоспарланған рәсімдерді шағын ауқымда тексеруге мүмкіндік береді: сауалнама логикасын, ұйымдастыру схемасын, деректерді қабылдау мен өңдеу тізбегін тәжірибеде сынақтан өткізеді.
2.4. Толық қамту және сапаны қамтамасыз ету (картография, үйлер тізімі)
Халықты толық қамту және нәтижелердің сапасын қамтамасыз ету үшін картографиялық материалдар дайындалып, тұрғын үйлердің тізімі құрылады. Бұл санақ учаскелерін дәл бөлуге және есепке алынбай қалу тәуекелін азайтуға көмектеседі.
2.5. Дайындық пен жүргізуді ұйымдастыру жоспарлары
Ұйымдастыру жоспарлары мерзімдерді, жауаптыларды, ресурстарды және бақылау нүктелерін бекітіп, бүкіл жұмыстың орындалуын үйлестіреді.
2.6. Бұқаралық-түсіндіру жұмысы
Ақпараттық-түсіндіру науқаны халықтың санаққа қатысуын арттырады, сұрақтарға жауап берудің маңызын түсіндіреді және деректердің құпиялылығы мен қолданылу мақсаты туралы сенім қалыптастырады.
2.7. Материалдық-техникалық қамтамасыз ету
Санақтың үздіксіз жүруі үшін көлік, байланыс, есепке алу құралдары және деректерді жинау мен сақтау инфрақұрылымы алдын ала қамтамасыз етіледі.
2.8. Санақ кадрларын іріктеу және оқыту
Іріктеу және оқыту бағдарламалары санақ қызметкерлерінің бірізді жұмысын қамтамасыз етеді: сұхбат алу этикасы, сауалнаманы толтыру тәртібі, деректер сапасын бақылау және стандартталған процедуралар бекітіледі.
3. Мәліметтер жинау және санақ материалдарын автоматты өңдеу
Санақ барысында жиналған мәліметтер белгіленген стандарттар бойынша қабылданып, тексеріледі және ақпараттық жүйелер арқылы автоматты түрде өңделеді. Мұндай тәсіл уақытылы қорытынды шығаруға және қателіктерді азайтуға мүмкіндік береді.
4. Санақ материалдарын тарату
Санақ нәтижелерін тарату — деректерді жариялау, аналитикалық жинақтар дайындау және қоғам мен мемлекеттік органдар үшін қолжетімді форматтарда ұсыну сияқты бағыттарды қамтиды.
5. Санақ жүйесі бағдарламасы
Санақ жүйесі бағдарламасы деректердің құрылымын, кестелерді қалыптастыру логикасын және нәтижелерді стандартталған түрде ұсыну қағидаларын қамтиды.
5.1. Мекен-жай кестесі
Елді мекендер мен мекенжайларды біріздендіретін анықтамалық кесте; есепке алу және салыстыру дәлдігін арттыруға көмектеседі.
5.2. Санақ кестесі
Санақ нәтижелерін жинақтап көрсетуге арналған негізгі кестелер жиынтығы; көрсеткіштерді топтау мен талдауды жүйелейді.
Халықаралық үйлестіру және Қазақстан тәжірибесі
БҰҰ Статкомиссиясының халық санағы мен тұрғын үй қоры бойынша дүниежүзілік бағдарламаларын іске асыруға арналған ұсыныстары көптеген елдердің статистиктері мен демографтары тарапынан қолдау тапты. Бұл ұсынымдар әдіснамалық және ұйымдастырушылық тәсілдерді өзара үйлестіруге бағытталған.
ТМД-ға қатысушы мемлекеттердің статистикалық қызметтері басшылары кеңесінде БҰҰ-ның дүниежүзілік санақ бағдарламасын жүзеге асыру шеңберінде Достастық елдеріндегі кезекті ұлттық жалпыға бірдей халық санағын өткізу мәселелері қарастырылды. 2010 жылғы раундқа дайындық пен жүргізу бойынша ұсынымдар әзірлеу жұмыстары жүргізілді (Кеңес мәжілісінің 30-хаттамасы, 2005 жылғы 13–15 маусым, №20, Женева).
Қазақстан Республикасы аталған ұсынымдар аясында 2009 жылғы ұлттық халық санағына (алдыңғы санақтан кейінгі 10 жылдық аралықтан соң) дайындық пен өткізуді бастайды.
Қорытынды
Халық санағы — қоғамның жай-күйін кешенді түрде сипаттайтын деректерді алудың негізгі тетігі. Оның нәтижелілігі құқықтық базаның беріктігіне, әдіснаманың нақтылығына, ұйымдастырудың сапасына, халықпен тиімді коммуникацияға және деректерді өңдеудің заманауи құралдарына байланысты.
Қолданылған әдебиеттер
- БҰҰ Статкомиссиясы: халық санағы ұғымының анықтамасы (мәтінде келтірілген).
- ТМД статистикалық қызметтері басшылары кеңесі: мәжілістің 30-хаттамасы, 2005 жылғы 13–15 маусым, №20, Женева.