Өнертанушы педагог жеке тұлға
Өнертанушы педагог тұлғасы: көпқырлы болмыс
Адамның жеке тұлғасы — күрделі әрі көпқырлы құбылыс. Әрбір адам — қайталанбас тұлға. Өнертанушы педагог та осындай дара болмыс ретінде қоршаған ортаға, адамдарға, табиғат пен қоғам құбылыстарына және өнерге өзіндік көзқарас қалыптастырады.
Өнертанушы педагог белгілі бір қоғамдық-тарихи жағдайдың өнімі ретінде қоғамдық қатынастар аясында қалыптасады. Оның ішкі әлемі бағыттылығымен, мінезімен, қабілетімен, танымымен, сезімімен және көзқарасымен айқындалады. Қоғам ықпалы тұлғаны қалыптастырып қана қоймай, тұлға да қоғамға өз әсерін тигізеді: өнерді зерттеу мен насихаттау арқылы халықтың эстетикалық талғамын жетілдіруге ықпал етеді.
Кілтті тұжырым
Өнертанушы педагог қоғамнан нәр алып қалыптасады және өнер арқылы қоғамның эстетикалық мәдениетіне ықпал етеді.
Қажеттілік пен қызығушылық: қызметтің қозғаушы күші
Қажеттілік
Өнер зерттеуші педагог қызметінің қозғаушы күші — қажеттілік. Қажеттілік дегеніміз — адамның онсыз өмір сүре алмайтын, ағза мен тұлғалық дамуға қажет зат немесе құбылыс. Қажеттіліктер материалдық және рухани болып бөлінеді.
Өнертанушы үшін өнер туындылары бір жағынан материалдық нысан (картина, мүсін, сәндік қолданбалы өнер бұйымдары) болса, екінші жағынан рухани-эстетикалық, танымдық құндылық ретінде мәнге ие.
Қызығушылық
Қажеттіліктің негізінде қызығушылық пайда болады. Қызығушылық — өнертанушының өнер шығармаларын танып-білуге бағытталған ерекше қатынасы.
Материалдық қызығушылық: картина, мүсін, сәндік өнер және т.б.
Рухани қызығушылық: өнерді тану, көзқарас, талғам, эстетикалық бағдар.
Қызығушылық сипатына қарай қысқа мерзімді, ұзақ мерзімді және тұрақты болып бөлінеді.
Қызығушылық өнерге деген көзқараспен тығыз байланысты және оның қалыптасуына тікелей ықпал етеді.
Көзқарас, көз жеткізу және мұрат: тұлғалық өзек
Өнертанушының өнерге деген көзқарасы — оның қоршаған орта әсемдігіне, табиғатқа, қоғамға, санаға және даму үдерістеріне қатысты пайымдарының жүйесі. Бұл көзқарас ғылыми білім мен жеке тәжірибе негізінде қалыптасады.
Көз жеткізу
Көз жеткізу — өнертану ғылымы немесе өмір тәжірибесі негізінде жинақталған қағидалар мен анықтамаларға сүйене отырып, нақты іс-әрекет нәтижесін көре білу қабілеті.
Мұрат
Мұрат — адамның іс-әрекеті, мінез-құлқы, ұмтылысы нәтижесінде қалыптасатын образ, яғни өмірлік көзқарастарының жинақталған өзегі.
Демек, өнертанушы педагогтың тұлға ретінде қалыптасуында қажеттілік, қызығушылық, көзқарас, көз жеткізу және өмірлік мұрат өзара байланыста болып, тұтастық құрауы шешуші мәнге ие.
Тіл және сөйлеу: педагогтың негізгі құралы
Өнертанушы педагог қызметінде тіл ерекше орын алады. Тіл еңбекпен бірге адам санасының дамуына ықпал ететін негізгі факторлардың бірі. Тілдің ең басты қызметі — қарым-қатынас құралы ретіндегі коммуникативтік функциясы. Тіл адамның психологиясын танытады: ой тіл арқылы көрініс табады әрі адамды белгілі бір әрекетке жетелейді.
Сөйлеу деген не?
Сөйлеу — пікір алмасу процесінде адамның белгілі бір тілді өзінше пайдалануы, өз ойын өзгеге жеткізу арқылы өзара түсінісуді реттейтін дербес әрекет. Сөйлеу өнертанушыға жеке тәжірибесін байытып қана қоймай, ғасырлар бойы жинақталған өнер тәжірибесін меңгеруге мүмкіндік береді.
Сөзді қабылдау мен ұғыну өзара тығыз байланысты және көбіне бір мезгілде жүреді: сөзді дұрыс қабылдамай тұрып, оны толық түсіну мүмкін емес.
Мазмұндылық
Сөйлеудің мазмұндылығы — жеткізілетін ойдың айқындығы мен мәнділігі. Мазмұнсыз сөз өзінің салмағын жоғалтады.
Мәнерлілік
Мәнерлілік — сөйлеу кезіндегі эмоциялық қалыпты, сөйлемнің сазын, интонациясын дұрыс жеткізе алу. Халық бейнелі түрде: «сөзі мірдің оғындай» деп бағалайды.
Физиологиялық негіз
Сөйлеу тіл, ерін, таңдай, ауыз қуысы бұлшықеттері сияқты анатомиялық аппараттардың және мидың талдау-жинақтау қызметінің үйлесімді жұмысына сүйенеді.
Сөйлеу түрлері
Сыртқы сөйлеу
Сыртқы сөйлеу ауызекі және жазбаша болып бөлінеді.
Ауызекі сөйлеу
Диалог: бөгелмей еркін айтылады, ықшам, көбіне әңгімелесушілерге ғана түсінікті болады; қисындылығы кемдеу болуы мүмкін; ым-ишарамен, бет-әлпет қимылымен толықтырылады.
Монолог: бір адамның сөзі; жоспарды және алдын ала дайындықты қажет етеді; логикалық талаптары қатаң; әсерлі, мәнерлі сөзді көбірек қажет етеді; құрылымы жүйелі болады.
Жазбаша сөйлеу
Ым-ишара қолданылмайды, өйткені сүйемелдеуші жоқ.
Логикалық құрылым мен грамматикалық ережелерді сақтау талаптары күшейеді.
Автор әр сөзін саралап, дәл баламалар мен мағыналы тіркестерді іздейді.
Ішкі сөйлеу
Ішкі сөйлеу — дауыстамай-ақ тілдік материалмен «сөйлей алу» көрінісі. Адам қандай да бір нәрсе туралы ойласа, алдымен өз тілінде ойлайды.
Ішкі сөйлеу ойлау әрекетінің ішкі мақсаты үшін пайдаланылады және өте қысқа, икемді сипатта болады.
Қорытындысында тіл — өнертанушы педагогтың басты құралы. Өнертану тілі өнер мен көрермен арасындағы байланысқа дәнекер болып, өнерді тануға мүмкіндік туғызады. Бейнелеу өнері мұғалімі үшін оқушыларды өнер туындыларымен таныстыруда кәсіби өнертану білімі мен тілдік дәлдік аса қажет.
Ойлау және диалектикалық ой: ақиқатты тану жолы
Адам ойы ақиқатты тануға, болмыстың өзара байланысы мен қатынастарын ашуға бағытталған. Дүниедегі заттар мен құбылыстар жеке-дара өмір сүрмейді — олар өзара байланыста болады. Алайда бұл байланыстар әрдайым адам санасында бірден сәулелене бермейді.
Қабылдау нақты заттарды бейнелесе, ойлау олардың арасындағы қатынастарды танып-біледі. Бірақ ойлаудың бәрі бірдей дұрыс бола бермейді: адам кейде дүниені қате бейнелеуі мүмкін. Объективті шындықты дұрыс сәулелендіретін ой ғана ақиқатқа жеткізеді. Мұндай ойды диалектикалық ой деп атайды.
Диалектикалық ой дүниені өзгермейді деп қарамайды: құбылыстарды даму мен қозғалыста алып қарайды және өзгертуге, қайта жасауға ұмтылады.
Ой белсенділігінің негізгі қырлары
- Ой сыртқы дүниемен байланыста ғана пайда болады.
- Негізгі мақсат — сұраққа жауап беру, мәселені шешу.
- Мақсатқа жетудің әдіс-тәсілдерін іздеу, жоспар құру, жорамал белгілеу.
- Ойдың дұрыстығын тәжірибеде тексеру.
Ойлау түйсік пен қабылдау арқылы алынған мәліметтерді жалпылай қорытып, жанама түрде бейнелейді. Егер түйсік, қабылдау, ес пен елестету жеткілікті әрі дұрыс ақпарат бермесе, ойлау материалы да кем болады. Сондықтан ойдың сапасы білімнің байлығымен тікелей байланысты.
Өнертанушы педагог үшін ойлау — өнерді кеңірек, тереңірек танып, оның дамуының заңдылықтарын ұғынудың негізі. Бұл ой көбіне сөз арқылы әрекет етеді: ой көрерменге тіл арқылы жеткізіледі. Ой мен сөз — екі бөлек процесс, бірақ олар әрдайым бірлікте.
Ой амалдары мен формалары: өнерді талдаудың логикасы
Анализ және синтез
Анализ — бүтінді жеке бөлшектерге ажырату. Мысалы, картинаны композициясына, орындалу техникасына, идеялық мазмұнына қарай талдау.
Синтез — әртүрлі көркемдік сапаларды біріктіріп, бүтінге айналдыру. Сондай-ақ бірнеше картинаның ортақ белгілерін біріктіріп, белгілі бір бағытқа жатқызу.
Анализ бен синтез — тұтас нәрсенің қарама-қарсы екі жағы: бірінсіз бірі жүзеге аспайды.
Абстракция, жалпылау және жүйелеу
Өнертанушы педагог ойы бірнеше тәсілмен жұмыс істейді: абстракциялау, жалпылау, нақтылау, жүйелеу, топтастыру. Бұл амалдар өнер туралы білімді реттеуге, күрделі құбылыстарды түсінікті құрылымға келтіруге көмектеседі.
Ойлау формалары
Ұғым
Ұғым — заттар мен құбылыстардың елеулі белгілері туралы ой. Ол терең, ықшам әрі жалпылаушы сипатқа ие. Мысалы: «графика», «кескіндеме», «сәндік өнер», «мүсін».
Талқылау
Талқылау арқылы ұғымның мәні ашылады, шығармалардың байланысы, айырмашылығы айқындалады. Талқылау нәтижесінде мақұлдау, терістеу, нақтылау сияқты қорытындылар пайда болады.
Ой қорытындысы
Ой қорытындылары екі бағытта көрінеді: индукция (жалқыдан жалпыға) және дедукция (жалпыдан жекеге). Екеуі де ойлау процесінде қатар жүреді.
Қабілет, еңбек және бейімділік: шығармашылықтың тірегі
Өнертанушы педагогқа қажетті сапалардың бірі — қабілет. Қабілет — іс-әрекетті белгілі бір салада нәтижелі орындауға мүмкіндік беретін жеке қасиет. Өнертанушының қабілеті өнердегі көкейтесті мәселені дер кезінде көтеріп, тиімді шешім ұсынуынан, өнер туындысын уақытылы таныстырып, көркемдік баға беруінен көрінеді.
Қабілеттің деңгейлері
Репродуктивтік деңгей: кәсіби әрекеттің негізгі шеңберін меңгеру, жалпыға ортақ дағдыларды игеру.
Шығармашылық деңгей: жаңа, дара бағыттар бойынша зерттеу жүргізу, тың тұжырымдар ұсыну мүмкіндігі.
Еңбек және бейімділік
Қабілеттің дамуының ең басты факторы — еңбек. Ізденіс көбейген сайын қабілет те тереңдей түседі.
Бейімділік — өнерді зерттеуге, тануға, бағалауға ішкі тартылыс және оны жүзеге асыруға икемділік. Қабілетті педагогтың ерекшелігі — бейімділіктің ерте байқалуы, өзіне сенуі және өз мүмкіндігін дұрыс бағдарлай білуі.
Қорытынды
Өнертанушы педагог тұлғасының қалыптасуында өнертанымдық ойлау мен шығармашылық қабілет шешуші рөл атқарады. Бұл екеуі қажеттілік, қызығушылық, көзқарас және тілдік мәдениетпен біріккенде ғана кәсіби тұтастыққа айналады.
Нақтылап айтқанда
Қажеттілік
Қызметті қозғайды, бағыт береді.
Қызығушылық
Өнерді тануға тұрақты серпін қалыптастырады.
Тіл мен сөйлеу
Ойды жеткізіп, көрерменмен байланысты күшейтеді.
Ойлау мен қабілет
Талдау, бағалау және шығармашылық шешімдерге жол ашады.