Қаржының бақылау функциясының экономикалық мағынасы - кәсіпорынның, фирманың шаруашылық қаржы қызметіне теңгемен бақылау жүргізу
Қаржының мәні, іс-әрекет механизмі және қоғамдағы рөлі оның функциялары арқылы айқын көрінеді. Қаржының мазмұнын толық ашу үшін тек ұғымы мен қажеттілігін ғана емес, сонымен бірге оның қоғамдық арналымын — функцияларын — анықтау маңызды. Функциялардың жиынтығы қаржыны жан-жақты сипаттап, оның мәнін тереңірек түсіндіреді.
Қаржының негізгі функциялары
Қаржы негізінен екі функция орындайды:
-
Бөлу функциясы
Қоғамдық өнім мен ұлттық табысты бөлу және қайта бөлу процесіне қызмет етеді.
-
Бақылау функциясы
Қаржы ресурстарының қозғалысын, қорлардың мақсатты жұмсалуын және қаржылық тәртіпті қадағалайды.
Бөлу функциясы: мазмұны және жұмыс істеу логикасы
Бөлу функциясының іс-қимылы қаржының мәнімен тікелей байланысты: ол жиынтық қоғамдық өнімді, ұлттық табысты және таза табысты бөлу мен қайта бөлуді қамтамасыз етеді, табыстар мен жинақтарды қалыптастырады, сондай-ақ ақша қорларын құрады.
Маңызды нақтылау
Мұны «қаржы өнімді өздігінен бөледі» деп түсінуге болмайды. Қаржы жасалған өнімді бөлуді ұйымдастырып, жүзеге асыратын экономикалық қатынастар мен құралдар жүйесі ретінде көрінеді.
Өнімнің натуралдық-заттық құрамын бөлу көбіне ақша қорларын бөлу арқылы іске асады: мемлекет, кәсіпорын, фирма және халық арасында табыстар мен жинақтарды бөлуге сәйкес натуралды өнім де бөлінеді.
Молықтыру қоры
Материалдық шығындар мен амортизациялық төлемдер көлемі бөлініп шығарылады.
Алғашқы табыстар
Ұлттық табыс есебінен кәсіпорындар мен өндірістік сала қызметкерлерінің бастапқы табыстары қалыптасады.
Қайта бөлу
Кейінгі қозғалыс — салалық және аумақтық тұрғыдан қайта бөлу — көбіне қаржы арқылы жүзеге асады.
Алғашқы табыстар қалыптасқаннан кейін бөлу процесі аяқталмайды — ол тек басталады. Кейінгі қозғалыс қайта бөлу деп аталады. Бұл процесс қоғамдық өнімді шаруашылық жүргізуші субъектілер, салалар және аумақтар бойынша бөлшектеудің көптеген кезеңдерін қамтиды. Нәтижесінде ұдайы өндіріске қатысушылардың ақша қаражатына қатысты әртүрлі қажеттіліктері өтеледі. Бұл қажеттіліктерді қаржысыз қанағаттандыру іс жүзінде мүмкін емес.
Ақырғы нәтиже
Ұлттық табысты бөлу және қайта бөлудің қорытындысында үш ірі бағыт айқындалады: қорлану қоры, тұтыну қоры және резерв (сақтық) қоры.
Ұлттық табысты бөлу тәсілдері
Қоғамдық өнім мен ұлттық табысты алғашқы бөлу кезінде қаржы еңбекке ақы төлеу және баға сияқты экономикалық категориялармен тығыз байланыста дамиды. Ал қайта бөлу, негізінен, қаржы механизмдері арқылы іске асады: кәсіпорындар мен фирмалар алғашқы табыстарынан әртүрлі төлемдер мен аударымдар жасайды.
1) Қаржылық-бюджеттік әдіс
Бюджетке табыстарды алуда және бюджеттен қаражатты қайтарусыз тәртіппен бөлуде қолданылады.
2) Несиелік-банктік әдіс
Уақытша бос ресурстарды жұмылдыруды және қаражатты қайтарымдылық негізде несиеге беруді білдіреді.
Қайта бөлудің мақсаттары
- Өндірістік емес саланы қаржы ресурстарымен қамтамасыз ету (бұл салада ұлттық табыс жасалмайды).
- Елдің экономикалық аймақтары арасында ресурстарды ұтымды бөлу.
- Сала ішіндегі бөліністі тиімділік арқылы ынталандыру (кәсіпорындар мен күрделі жұмсалымдардың тиімділігі құбылмалы болғандықтан).
Қоғамдық өнімді құндық бөлудің процесі мемлекет белгілеген қаржы құралдары арқылы орындалады: нормалар мен нормативтер, ставкалар, тарифтер, аударымдар және басқа да тетіктер.
Бақылау функциясы: қаржылық тәртіптің өзегі
Бөлумен қатар қаржы бақылау функциясын орындайды. Ол коммерциялық есеп, қаржылық жоспарлау және нарықтық операциялармен байланысты үдерістерде ерекше маңызға ие. Бақылау функциясы қаржылық бақылауда — жалпы ішкі өнімді тиісті қорларға бөлуге және оларды мақсатты арналым бойынша жұмсауға қадағалау жасауда — көрінеді.
Экономикалық мағынасы
Қаржының бақылау функциясы кәсіпорынның, фирманың шаруашылық-қаржылық қызметіне ақшалай өлшеммен бақылау жүргізуді білдіреді. Бұл бақылау материал, еңбек және ақша ресурстарын тиімсіз пайдалануды анықтап қана қоймай, рентабельділікті арттыру резервтерін ашуға және өндірістік емес шығындарды қысқартуға мүмкіндік береді.
Қаржылық бақылаудың аса маңызды міндеттерінің бірі — қаржы заңнамасының сақталуын, мемлекеттік бюджет пен банк алдындағы міндеттемелердің, сондай-ақ ұйымдар арасындағы есеп айырысу және төлем міндеттемелерінің дер кезінде әрі толық орындалуын тексеру.
Қаржылық тәртіп және санкциялар
Қаржылық тәртіп белгіленген нормалар мен нормативтердің сақталуына және міндеттемелердің орындалуына сүйенеді. Тәртіпті бұзған жағдайда мемлекет қаржылық санкциялар қолдану арқылы жауапкершілікті қамтамасыз етеді.
Бақылау функциясы қаржы органдарының көпқырлы қызметі арқылы іске асады: қаржыны жоспарлау барысында, бюджет кірісі мен шығысының орындалуын қадағалауда, сондай-ақ салық қызметі арқылы.
Қаржылық бақылаудың негізгі түрлері
Нарықтық қатынастардың дамуы жағдайында бақылаудың бағыттары, нысандары мен әдістері өзгеріп отырады. Қазіргі тәжірибеде төмендегі түрлер жиі ажыратылады:
Қаржылық-шаруашылық бақылау
Кәсіпорындар мен ведомстволардың қаржы органдары ақша қорларын бөлу арқылы жүргізеді. Мақсаты — өндіріс тиімділігін жүйелі арттыру.
Қаржылық-бюджеттік бақылау
Табыс бөлігінің бюджетке уақтылы түсуін және бюджеттік қаражаттың жоспарға сәйкес бөлінуін қадағалайды.
Несиелік-банктік бақылау
Несиенің мезгілділігі, қайтарымдылығы және ақылығы қағидаттары арқылы көрінеді; төлемдер мен есеп айырысу жүйесі арқылы іске асады.
Функциялар туралы пікірталас: екі ғылыми тұжырым
Қаржы функциялары мәселесі ғылыми ортада әлі де талқыланып келеді. Қазіргі уақытта екі негізгі тұжырым кең таралған.
1) Бөлгіштік тұжырым
Қаржы қоғамдық өндірістің екінші сатысында — қоғамдық өнім құнын ақша нысанында бөлу процесінде — пайда болады. Осы көзқарасқа сәйкес қаржы екі функция орындайды:
- бөлу;
- бақылау.
Бұл жағдайда қоғамдық жалпы өнім, ұлттық табыс, сондай-ақ ұлттық байлықтың белгілі бір бөлігі бөлінеді.
2) Ұдайы өндірістік тұжырым
Қаржы бір ғана стадияның емес, жалпы ұдайы өндірістің категориясы ретінде қарастырылады. Бұл тұжырым қаржыға мына функцияларды тән деп есептейді:
- ақшалай табыстар мен қорларды қалыптастыру;
- ақшалай табыстар мен қорларды пайдалану;
- бақылау.
Ұдайы өндірістік тұжырымға сәйкес мемлекет материалдық өндіріс саласында жасалған қоғамдық жиынтық өнім құнының бір бөлігін өз иелігіне алады. Бұл, ең алдымен, салық саясаты арқылы көрінетін ақша қорларын (табыстарды) қалыптастыру функциясы арқылы жүзеге асады. Нәтижесінде орталықтандырылған қорлар (мемлекеттік бюджет), мақсатты қорлар және басқа да қорлар қалыптасады.
Ал ақша қорларын нақты пайдалану мемлекеттің шығыстар саясаты арқылы көрінеді: қаражат қайта бөлу жолымен мемлекеттік аппаратты ұстауға, қоғамдық өндірістің ұтымды құрылымын қолдауға, әлеуметтік тұрғыдан аз қамтылғандарды қолдауға және басқа мақсаттарға бағытталады.
Ортақ тұжырым
Қаржының бақылау функциясын барлық ғылыми бағыттардың өкілдері мойындайды. Ол қаржының басқа функцияларымен қатар, бір мезгілде жүзеге асып, мемлекет жүргізетін қаржы саясаты аясында нақтыланады.
Қаржының экономикалық рөлі
Қаржы микроэкономикалық дамуда тиімді арақатынасты белгілеуге, ұдайы өндірістің заттық және құндық элементтерінің тепе-теңдігіне жетуге, сондай-ақ өндіріс тиімділігін арттыруға ықпал етеді.
Негізгі бағыттар
- Капитал айналымын жеделдету арқылы кәсіпорындар мен фирмалардың өндірістік қызметінің тиімділігін арттыруға жағдай жасайды.
- Кірістер мен шығыстарды тұрақты салыстыру арқылы коммерциялық есепті нығайтып, дамытады.
- Ақша қорларын бөлу және қайта бөлу арқылы экономикалық өсудің қажетті арақатынасын қамтамасыз етеді.
- Ұлттық табыста қорлану мен тұтыну қорларының үйлесімінің тиімділігіне экономикалық негіз қалыптастырады.
- Меншіктің және шаруашылық жүргізудің әртүрлі нысандарының дамуына мүмкіндік береді.
Сонымен бірге қаржы ұлттық шаруашылықтағы оңтайлы пропорцияларды қалыптастыруда белсенді рөл атқарады: экономикалық және әлеуметтік дамудың индикативтік жоспары элементтерінің өзара теңгерілуіне ықпал етеді. Қаржы тұтқаларын жоспарлы қолдану мемлекетке негізгі қаржылық көрсеткіштерді орталықтандыра отырып айқындауға және қоғамдық ұдайы өндіріске қаржының ынталандырушы әсерін күшейтуге мүмкіндік береді.
Қорытынды идея
Қаржы — қоғамдық өнім мен ұлттық табысты бөлу және қайта бөлу арқылы қоғам қажеттіліктерін өтеуге қызмет ететін, ал бақылау арқылы тәртіп пен тиімділікті қамтамасыз ететін жүйе. Осы екі функция қаржының мәнін де, экономикалық рөлін де толық айқындайды.