Қаңқаның құрылысы
Баланың тірек-қимыл жүйесі
Кеңістікте қозғалу, денені тік қалыпта ұстау және тепе-теңдікті сақтау қабілеттері адамның сүйек-ет жүйесінің қасиеттері мен қызметіне байланысты. Сүйек-ет жүйесіне, яғни тірек-қимыл аппаратына адамның қаңқасы мен бұлшық еттері жатады.
Қаңқа (скелет) — екі жүзден астам сүйектен тұратын адамның негізгі қатты қаңқалық құрылымы. Сүйектердің көбі бір-бірімен буын арқылы жалғасып, қозғалмалы келеді. Қаңқаға бұлшық еттер бекиді. Осылайша сүйек пен ет дененің негізгі тірегін құрап, адамның қозғалуын және еңбек әрекетін қамтамасыз етеді.
Тірек-қимыл аппаратының негізгі қызметтері
- Тірек қызметі: денені тік ұстап, жалпы пішінін сақтауға көмектеседі.
- Қимыл-қозғалыс: бұлшық еттер сүйектерді қозғап, күрделі қозғалыстарды орындауға мүмкіндік береді.
- Қорғаныс: жұлын, ми және көптеген ішкі мүшелер үшін «сауыт» қызметін атқарып, жүрек, бауыр, өкпе, асқазан-ішек, бүйрек сияқты жұмсақ ағзаларды соққыдан және басқа зиянды әсерлерден қорғайды.
- Зат алмасуға қатысу: әсіресе минерал тұздарының мөлшерін белгілі деңгейде ұстап тұруға қатысады.
Сүйектің құрылысы мен құрамы
Адам қаңқасының негізі — сүйек. Сүйек қан тамырлары мен жүйкелер өтетін сүйек каналдарының айналасында орналасқан остеон деп аталатын жұқа пластинкалардан тұрады. Сүйектің сыртында сүйек қабы болады, ал буын беттерінде сүйек қабының орнына шеміршек орналасады.
Сүйек заты
Сүйек екі түрлі заттан тұрады: тығыз және кемік зат.
Сүйек қабында қан тамырлары мен жүйкелер бар, бұл сүйектің қоректенуі мен сезімталдығын қамтамасыз етеді.
Органикалық және бейорганикалық құрам
Сүйектің шамамен 1/3 бөлігі — органикалық, ал 2/3 бөлігі — бейорганикалық заттар.
- Сүйекті күйдірсе, органикалық бөлігі жанып, бейорганикалық заттары қалады — мұндай сүйек тез сынады және үгітіледі.
- Сүйекті тұз немесе азот қышқылына салса, бейорганикалық бөлігі ериді — тек органикалық бөлігі қалып, сүйек оңай майысады.
Демек, сүйектің серпімділігі органикалық заттарға, ал мықтылығы бейорганикалық заттарға байланысты.
Жас ерекшелігіне байланысты айырмашылық
Сүйектің құрамы атқаратын қызметіне және адамның жасына қарай өзгереді. Салмақ көп түсетін сүйектерде (мысалы, бел омыртқа, жамбас, аяқ сүйектері) минерал заттары көбірек болады. Жас балаларда органикалық заттар басым, ал ересектерде минералды заттар үлесі жоғары келеді.
Қаңқаның құрылысы
Адам қаңқасы бас, тұлға және аяқ-қол сүйектерінен тұрады. Тұлға сүйектеріне омыртқа жотасы, 12 жұп қабырға және төс сүйегі жатады.
Омыртқа жотасы: дененің негізгі тірегі
Омыртқа жотасы — бүкіл дененің тірегі. Ол бір-бірімен буын арқылы жалғасқан 33–34 омыртқадан тұрады және 5 бөлімге бөлінеді:
- 7 мойын омыртқа
- 12 кеуде (көкірек) омыртқа
- 5 бел омыртқа
- 5 сегізкөз омыртқа
- 4–5 құйымшақ омыртқа
Сегізкөз және құйымшақ омыртқалары бір-бірімен бірігіп кетеді, ал қалғандары көбіне жеке-жеке болады.
Омыртқаның құрылысы
Әрбір омыртқаның денесі, доғалары және өсінділері болады. Ең тығыз бөлігі — омыртқа денесі. Доға бөліктері жұлын орналасатын омыртқа өзегін (каналын) құрайды.
Омыртқада барлығы 7 өсінді болады: артқа қарай бағытталған 1 арқа өсіндісі, жоғары және төмен орналасатын жұп 2 буын өсінділері, сондай-ақ екі жанында орналасатын жұп бүйір өсінділері.
Мойын омыртқаларының ерекшеліктері
Омыртқалардың жалпы құрылысы ұқсас болғанымен, кейбіреуінің өзіндік ерекшелігі бар.
- I мойын омыртқа (атлант, ауыз омыртқа): бас сүйегімен тікелей жалғасады. Денесі мен арқа өсіндісі болмайды; сақина тәрізді алдыңғы және артқы доғалардан тұрады. Омыртқа тесігі басқа омыртқаларға қарағанда кең.
- II мойын омыртқа: денесінен жоғары қарай бағытталған тісше (өсінді) болады; ол арқылы атлантпен және III мойын омыртқамен жалғасады.
- VII мойын омыртқа: арқа өсіндісі ұзын келеді.
Кеуде және бел омыртқалары
Кеуде омыртқаларының ерекшелігі — денесінің бүйір бетінде және көлденең өсінділерінде қабырғаларға арналған буын беттерінің (қабырға ойыстарының) болуы. Осы ойыстарға қабырғаның басы кіреді.
Бел омыртқаларына ауыртпалық көп түсетіндіктен, олардың денесі жақсы жетілген әрі ірі келеді. Әсіресе V бел омыртқа кеуде омыртқаларынан анағұрлым ірі болады.
Сегізкөз және құйымшақ
Ересек адамда сегізкөз омыртқалары бірігіп, сегізкөз сүйегін түзеді. Біріккен омыртқа тесіктерінен пайда болған сегізкөз каналы омыртқа өзегінің жалғасы болып саналады. Алдыңғы және артқы бетінде жүйкелер мен тамырлар өтетін тесіктері бар.
Сегізкөздің бүйір жақтарында жамбас сүйегімен жалғасатын құлақша тәрізді буын беті орналасады, ал артқы жағындағы бұдырлы жеріне тарамыстар бекиді. Ер адамның сегізкөз сүйегі әйелге қарағанда әдетте жіңішкелеу және ұзындау болады.
Құйымшақ омыртқалары (көбіне IV–V) бірігіп құйымшақ сүйегін түзеді. Бұл жануарлардағы құйрық омыртқаларының рудименті (қалдығы) ретінде қарастырылады. Өсінділері жойылып, негізінен дене бөлігі ғана сақталған; тек I құйымшақ омыртқасында өте қысқа көлденең өсінділер байқалады.
Балалардағы омыртқа жотасының өсуі және иілімдерінің қалыптасуы
Омыртқа жотасының өсуі баланың алғашқы 1 жасында өте қарқынды жүреді. Жаңа туған нәрестеде омыртқаларда сүйектенудің бірнеше нүктелері көрінеді; олар шамамен 1 жасқа қарай біріге бастайды. Омыртқалардың эпифиздері алғашқы жылдары шеміршек күйінде сақталады.
Омыртқааралық шеміршектер қалың әрі серпімді болғандықтан, баланың омыртқа жотасы ересек адамға қарағанда жеңілірек қимылдайды.
Физиологиялық иілімдердің кезең-кезеңімен пайда болуы
- Жаңа туған сәбиде физиологиялық иілімдер болмайды.
- 2–3 ай: мойын бекігеннен кейін мойын лордозы қалыптаса бастайды.
- 6 ай шамасы: отыра бастағанда кеуде және сегізкөз кифоздары айқындалады.
- 1 жасқа жуық: жүре бастағанда бел лордозы пайда болады.
Бір жаста омыртқа жотасының иілімдері әлі әлсіз әрі тұрақсыз болуы мүмкін: таңертең ұйқыдан тұрған кезде әлсіздеу, кешке қарай айқынырақ байқалады.
2–5 жас аралығы: өсу, сүйектену және тұрақтану
2–3 жаста омыртқа сүйектене береді: омыртқа денесі сүйектен, ал эпифиздері шеміршектен тұрады. Омыртқааралық шеміршектер әлі де қалыңдау болып, омыртқа жотасының қимылы жақсы сақталады. Бұл кезеңде сегізкөз бен құйымшақ омыртқалары біріге бастайды, бірақ толық бітпейді.
4–5 жасқа дейін омыртқалар тез өсіп, иілімдер толық қалыптаса бастайды. Осы уақыттан бастап омыртқа жотасының физиологиялық иілімдері қалыпты түрде анықталады: 2 лордоз (мойын және бел) және 2 кифоз (кеуде және сегізкөз).
Отырғанда салмақ көбіне бел иіліміне түсіп, ол күшейеді; жатқанда мойын және бел иілімдері біршама түзеледі.
Мектепке дейінгі кезең: қисаюға бейімділік
Мектеп жасына дейін омыртқалар ұзарып, жуандайды. 5–6 жаста омыртқа жотасы тез қисая алады. Омыртқааралық шеміршектердегі зат алмасу өте белсенді болғандықтан, қолайсыз жағдайлардың әсерінен омыртқа өсімі бұзылып, патологиялық өзгерістер пайда болуы мүмкін: сколиоз (бір жаққа бүйірлей қисаю), лордоз, кифоз және т.б.
Мысалы, шамадан тыс жылдам қозғалу кезінде мойын және кеуде омыртқалары зақымдануы мүмкін. Сонымен қатар қозғалыстың тым аз болуы да ұсақ зақымдардың жиналуына әкеліп, кейін омыртқа кемшіліктерінің дамуына негіз болуы ықтимал.
Өсу қарқыны және шеміршектің рөлі
Омыртқа жотасының өсуі жасөспірім кезеңге дейін байқалғанымен, омыртқалардың бөлімдері біркелкі өспейді: 1,5 жасқа дейін барлық бөлімдер шамалас өседі, ал 1,5–3 жас аралығында мойын және кеуденің жоғарғы омыртқалары баяуырақ өседі.
Омыртқааралық шеміршектер жоғарыдан төмен қарай қалыңдайды; олардың жалпы ұзындығы омыртқа жотасының шамамен 1/4 бөлігіне тең. Бұл омыртқа жотасының серпімділігін арттырып, жан-жаққа қимылдауға мүмкіндік береді.
Қыздарда 7–11, ер балаларда 7–13 жас аралығында омыртқа денесі мен эпифиздерінің арасында жұқа болса да шеміршек қабаты сақталады. Омыртқа эпифиздерінің сүйектенуі әдетте 18–20 жаста аяқталады.
Байламдар, серпімділік және қозғалыс мүмкіндігі
Ұзынды-қысқалы байламдар омыртқа жотасын бекітіп, қимыл мүмкіндігін белгілі деңгейде шектейді және зақымданудан қорғайды. Екі ұзын байлам бастың шүйде сүйегінен басталып, мойын, кеуде және бел бөлімдері арқылы өтіп, сегізкөздің жоғарғы бөлігіне дейін жетеді.
Ұзын байламдар
- Алдыңғы ұзын байлам: омыртқа денелерінің алдынан лента тәрізді созылады.
- Артқы байлам: омыртқа өзегінің ішінде жіңішке лента сияқты созылып, омыртқааралық жерде сәл жалпаяды.
Қысқа байламдар
Қысқа байламдар көршілес омыртқалардың доғаларын, арқа және көлденең өсінділерін, сондай-ақ сегізкөз бен құйымшақ сүйектерін өзара байланыстырады. Бұл байланыстар омыртқа иілімдерімен бірге соққы, сілкіну сияқты жағдайларда денені серпімді етіп, зақымданудан сақтайды.
Омыртқа жотасының қозғалыс ауқымы
Көрші омыртқалардың жеке қозғалысы шектеулі болғанымен, жалпы омыртқа жотасының қимыл мүмкіндігі кең:
- 160° дейін еңкею
- 145° дейін шалқаю
- 165° дейін оңға-солға қисаю
- 120° дейін өз осінде бұрылу
Омыртқа жотасының физиологиялық иілімдері дененің серпімді болуына және қозғалыстың жеңіл орындалуына жағдай жасайды.
Көкірек қуысының сүйектері
Тұлға сүйектеріне омыртқа жотасынан басқа көкірек қуысын құрайтын қабырға және төс сүйектері жатады.