Орман ағаштары

Табиғи ресурстар үшін төлем: маңыздылығы және қалыптасуы

Табиғи ресурстарға төлем төлеудің маңыздылығы мен қажеттілігі халық шаруашылығын әкімшілдік-әміршілдік әдіспен басқарған кезеңнің өзінде-ақ сезіле бастады. Сол уақытта табиғи ресурстарды пайдалану көбіне тегін деп қабылданып, олардың құны жоқ, халықтың ортақ меншігі ретінде қарастырылды. Дегенмен уақыт өте келе сұраныс талаптарына сәйкес табиғи ресурстарды пайдаланғаны үшін төлем төлеудің белгілі бір жүйесі қалыптасты.

Бұл жүйе ресми түрде толық қабылданып, жан-жақты жетілдірілмесе де, табиғатты пайдалану саласындағы экономикалық қатынастарда әлі күнге дейін қолданылады. Алайда табиғатты төлемді пайдалануды нақты әрі тиімді экономикалық механизмге айналдыру үшін әлі де елеулі күш-жігер қажет.

Басты проблема

Төлемдердің атауы мен мазмұны жиі шатастырылады: төлемді салықпен теңестіру, ал кейбір аударымдарды басқа шығын түрлерімен алмастыру кездеседі.

Қажетті қадам

Төлем түрлерін жүйелеу, анықтамаларын нақтылау және ресурстардың негізгі түрлері бойынша бірізді құрылым қалыптастыру.

Түсініктерді нақтылау: «төлем» мен «салықты» шатастырмау

Алдымен ұғымдарды тәртіпке келтіру қажет: әрбір экономикалық категорияны өз атымен атаған дұрыс. Төлемді — төлем деп атау керек және оны салықпен шатастыруға болмайды. Сол сияқты минералды-шикізат ресурстарын жаңғырту мен қорғауға жасалатын аударымдарды «геологиялық-барлау жұмыстарына қаржы аудару» деп біржақты атау да түсінікті бұлдыратады.

Төлемдердің әртүрлі түсіндірмелері

Әртүрлі авторлар мен мамандар төлемдердің мәнін әрқилы түсіндіреді. Төменде жиі кездесетін интерпретациялар жинақталған:

арендалық (жалдау) төлем, дифференциалдық жер рентасының бір түрі;
табиғи ресурстарды алмастыруға кеткен шығын;
нормадан артық пайдалану, ысырап ету немесе жою үшін айып;
ресурсты қалпына келтіру шығындары және рентамен байланысты төлем;
тіркелген төлемдер;
пайдалы компоненттерді жоғалтқаны үшін айыптар;
кен қорын іріктеп өндіргені, бос жыныстарды араластырғаны үшін айып;
қоршаған ортаны қорғауға жұмсалатын шығындар;
ластағаны үшін төленетін айыптар;
келтірілген зиянды өтеу;
табиғат ресурстарын пайдаланғаны үшін алынатын салық ретінде түсіндіру.

Екі негізгі функция

Төлемді біреулер бюджет кірісінің көзі деп, енді біреулер тиімді пайдалануды ынталандыратын құрал деп, ал үшінші топ осы екі функцияны қатар орындайтын тетік деп қарастырады. Сондықтан төлем түрлерін жүйелеп, анықтамаларын нақтылау өзекті.

Жер салығы: ұзақ мерзімді әрі кең қолданылатын төлем

Қолданылу мерзімі ұзақ әрі ең кең тараған төлемдердің бірі — жер салығы. Оны белгілеу әдістері ғасырлар бойы дамыды. Мысалы, патшалық Ресейде помещиктер жердің десятинасы үшін мемлекетке 1 рубль төлеп, шаруаларға сол жерді 10 рубльге пайдалануға берген.

Қазақстандағы базалық ставкалар қалай сараланады?

Қазақстан Республикасында төлем-салық алу Жер кодексінде және жер салығы туралы заңнамаларда бекітілген. Ауыл шаруашылығына арналған жерлер бойынша базалық ставка 1 гектарға есептеледі және топырақ сапасын көрсететін бонитет балына қарай сараланады.

І категория

Бонитет 1–100 аралығында: 0,25 теңгеден 105 теңгеге дейін. 100-ден жоғары болғанда: 1 га үшін 105,0 теңге.

ІІ категория

0,25 теңгеден 25 теңгеге дейін сараланады. 100-ден жоғары болғанда: 26,00 теңге.

Елді мекендер жері

Елді мекендерде ставка 1 м² ауданға есептеледі және қала санатына қарай өзгереді. Тұрғын үй емес объектілер үшін (мысалы, Алматыда) 15 теңге/м² дейін, ауылдарда 0,25 теңге/м² деңгейінде болуы мүмкін. Тұрғын үйлер үшін мөлшерлемелер де елді мекен түріне қарай сараланады (қалаларда шамамен 0,2 теңге/м², ауылда 0,05 теңге/м² және т.б.).

Жергілікті реттеу

Нақты ставканы жергілікті органдар базалық ставкаға сүйене отырып айқындайды және оны 20%-ке дейін көтеруге немесе төмендетуге құқылы.

Жеңілдіктер мен босатулар

Салық салынбайтын жерлер

Ауыл шаруашылығы немесе құрылыс мақсатында пайдаланылмаған сауықтыру және рекреациялық жерлерден, сондай-ақ орман және су қорларының жерлерінен салық алынбайды.

Уақытша босату

Бүлінген немесе өнімділігі төмен жерлерді ауыл шаруашылық мақсатта алған заңды және жеке тұлғалар алғашқы 10 жыл ішінде салықтан босатылады.

Әлеуметтік және қоғамдық маңызы бар жеңілдіктер

Елді мекендердегі жалпы пайдаланудағы жерлер, балалардың сауықтыру мекемелері, қорықтар мен ұлттық парктер, ботаникалық бақтар, зираттар, тарихи-мәдени ескерткіштер және кейбір санаттағы ұйымдар мен азаматтар үшін жер салығына жеңілдіктер қарастырылған. Ұқсас жеңілдіктерді Қазақстан Ұлттық банкі мен оның бөлімшелері де пайдалана алады.

Өтеу және айыптық төлемдер

Жер төлемдеріне қоса топырақ құнарлылығын төмендеткенде немесе жерді бүлдіргенде қолданылатын орнын толтыру және айыптық төлемдер бар. Бүлінген жер үшін орнын толтыру төлемі әдетте оны қалпына келтіруге кеткен шығынмен анықталады, ал құнарлылық өзгерісі бойынша арнайы әдістеме қолданылады.

Су ресурстары: тарифтер, ынталандыру және әлсіз тұстар

Су ресурстарын пайдалануға байланысты төлемдер көп жылдар бойы қолданылып келеді. Әр кезеңде төлемдердің сипаты өзгеріп отырған: бір уақытта салыққа ұқсас жарналар болса, кейін бюджетке түсетін төлемдер мен айыптар енгізілді.

Тариф жүйесінің негізгі бағыттары

Қайтарымсыз су пайдалану тарифі

Төлем мөлшері 1 м³ тұтынылған суға белгіленеді және нақты кәсіпорын үшін су шаруашылық жүйесінен су алудың орташа тарифіне 1,25 коэффициентін қолдану арқылы есептеледі.

Су шаруашылығы жүйесі қызметінің тарифі

Өз қажеттілігі үшін су шаруашылық жүйесінен су алатын кәсіпорындар төлемді мемлекеттік бюджетке аударады.

Екі құрамдас бөлік

Су пайдалану төлемдері әдістемелік тұрғыдан екі бөліктен тұрады: су ресурстарын пайдалану (алу) құқығы үшін төлем және су ресурстарын қорғау мен жаңғырту үшін төлем.

Неліктен ынталандыру әсері әлсіз болуы мүмкін?

Тариф сумен қамтамасыз етілу деңгейін және өзен бассейндері бойынша айырмашылықты жеткілікті ескермейді.
Геологиялық барлау, қорды бағалау, мониторинг және режимді зерттеу шығындары толық қамтылмауы мүмкін.
Пайдаланылатын судың сапасы бойынша саралау жеткіліксіз.

ҚР Су кодексі контекстіндегі қағида

Су кодексіне сәйкес жалпы су пайдалану — тегін, ал арнайы су пайдалану — төлемді. Төлемдер қорғау мен қалпына келтіруді, пайдалануды, ысырапты, шектен тыс пайдалануды және ақаба сулармен ластауды қамтитын құралдар ретінде қолданылады.

Орман ресурстары: қорғау, пайдалану және жауапкершілік

Орманды тиімсіз пайдаланғаны немесе шамадан тыс кескені үшін айыптық төлемдер орман таксасына еселенген түрде белгіленуі мүмкін. Қазіргі кезде орман ресурстарын пайдалану Қазақстан Республикасының Орман кодексіне сәйкес реттеледі: онда орман пайдаланудың шекарасы мен түрлері айқындалады.

Орман төлемдерінің негізгі топтары

Қорғау және жаңғырту

Орман шаруашылығын қаржыландыру үшін қор қалыптастыру мақсатында алынады. Оның құрамына: кесуге берілген ағаш, қосалқы орман өнімдері және орманды жанама пайдалану төлемдері кіреді.

Пайдаланғаны үшін төлем

Аймақтың әлеуметтік-экономикалық дамуын қаржыландыру мақсатында алынады. Ставкаларды облыс әкімшілігі әртүрлі факторларға қарай саралайды.

Шектен тыс пайдаланғаны үшін айып

Белгіленген лимиттер мен тәртіп бұзылған жағдайда қолданылатын жауапкершілік тетігі.

Ұқыпсыз, тиімсіз пайдаланғаны үшін айып

Орманның қоғамдық пайдалығы мен табиғатты қорғау қызметін ескеріп, залалды өтеу және алдын алу үшін енгізіледі.

Қаржы ағындарының бөлінуі

Ағаш ресурстары үшін төлемнен түскен қаражат республикалық бюджетке түседі, ал орманды жанама пайдалану мен қосалқы өнімдерден түскен түсімдер облыстық бюджетке бағытталады.

Кесуге берілген ағашқа ең төменгі ставкалар (мысалдық үзінді)

Ағаш түрі	Бағасы	Отындық ағаш (ірі)	Орташа	Ұсақ
Қарағай	256	183	91	35
Шырша	333	238	119	45
Қайың	92	66	35	26
Емен, үйеңкі	461	329	164	70

Ескерту: кесте мәтіндегі ұзын тізімнің ықшамдалған үзіндісі ретінде берілді; толық тізім нормативтік құжаттарда және бастапқы деректерде көрсетіледі.

Минералды-шикізат ресурстары: төлемдердің күрделілігі

Минералды-шикізат ресурстары үшін төлемдер мәселесі басқа табиғи ресурстарға қарағанда күрделірек және ұзақ уақыт бойы жеткілікті зерттелмей келді. Жақын уақытқа дейін минералды шикізатқа төлем ұғымы іс жүзінде қолданылмады.

Геологиялық-барлау жұмыстарына аударымдар (тарихи логика)

1967 жылдан бастап тау-кен өндіріс салаларында геологиялық-барлау жұмыстарына (ГБЖ) қаржы аудару кен өндірудің өзіндік құнына кіретін элемент ретінде енгізілді. Ставка белгілі бір кезеңде пайдалануға жоспарланған баланстық қорларға қарай, іздеу және алдын ала барлау шығындарын бөлу арқылы анықталды. Алайда бұл тәсіл пайдалы қазбалардың кейбір түрлеріне ғана қолданылып, ГБЖ шығындарын толық өтей алмады.

1991 жылғы өзгеріс

1991 жылғы 1 қаңтардан бастап көтерме ставкалар арқылы ГБЖ шығындарының 90–100%-ін қайтару көзделді, бірақ бұл да минералдық шикізат базасын дайындауға толық жеткіліксіз болды.

1992 жылғы тәсіл

Жаңа ставкалар пайдаланылатын қордың тоннасына шикізаттың сатылу бағасынан пайыз түрінде белгіленді (мысалы: мұнай — 8%, газ — 8%, көмір — 0,9% және т.б.).

Экономикалық мәні

ГБЖ-ға аударымдардың негізгі қызметі — кен орнын өнеркәсіптік пайдалануға дайындауға кеткен шығынды өтеу. Мазмұны жағынан бұл аударымдар минералды-шикізат ресурстарын қорғау және қалпына келтіру төлемдері ретінде қарастырылады: олар минералдық-шикізат базасын дайындауға жұмсалған қоғамдық қажетті еңбек шығынын бейнелейді.

1994 жылғы толықтыру

1994 жылғы 6 қазандағы шешіммен геологиялық ақпаратты пайдаланғаны үшін, соның ішінде шетелдік инвесторлар үшін де төлем енгізілді. Кейбір минерал түрлері бойынша ренталық төлем мен өндірістік қорлар үшін төленетін төлемдердің қосындысы тіркелген төлемдер ретінде қарастырылды.

Мәтіннің берілген бөлімі минералды-шикізат төлемдері тақырыбын орта жолда үзіп аяқтайды; сондықтан келесі тетіктер (ренталық төлемдердің нақты үлгілері және кейінгі нормативтік өзгерістер) бастапқы дерек толық болғанда ғана толықтырылады.

Қорытынды: жүйелеу — тиімділіктің шарты

Табиғи ресурстар үшін төлемдер жүйесі тарихи түрде бөлек-бөлек қалыптасып, кейде түсініктердің араласуынан бейберекет сипат алған. Сондықтан төлем түрлерін табиғи ресурстардың негізгі санаттары бойынша топтастыру, атаулар мен мазмұнды нақтылау, сондай-ақ төлемдердің ынталандыру және фискалдық функцияларын теңгеру — табиғатты пайдаланудың экономикалық механизмін күшейтудің өзегі.