Басқару техникасына жататындар - басқару процесі үшін қажетті еңбек құралдарының жиынтығы
Басқару стилі мен басқару әдістері: мәні, рөлі және қолданылуы
Басқару стилі — алға қойылған мақсаттарға жету үшін адамдарды бағыттап, іске жұмылдыратын күрделі әрі серпінді процесс. Өндірісті басқаруда басқару әдістері жүйесінің маңызы ерекше: басқару субъектісінің басқарылатын объектіге ықпал ету тәсілдері басқару әдістері деп түсіндіріледі. Әдістер — басқару процесінің өзекті элементі, ал прогрессивті әдістердің болуы және оларды тәжірибеде шебер қолдану өндірісті басқару тиімділігінің басты алғышарты саналады.
Басқару әдістері ұжым қызметінің жоғары нәтижелілігін, өзара келісім мен үйлесімді жұмысты қамтамасыз етуге тиіс. Бұл оларды өндірістік-шаруашылық міндеттерді шешуде қолданылатын техникалық және технологиялық тәсілдерден даралайды. Басқару әдістері басқару процесін дәл ұйымдастыруға, заманауи техниканы ұтымды пайдалануға, еңбек пен өндірісті прогрессивті жолмен ұйымдастыруға жағдай жасап, жалпы тиімділікті арттыруға бағытталады.
Негізгі тұжырым
Әдістер — басқару қызметінің мәні мен негізгі мазмұны, өйткені басқару міндеттері дәл солар арқылы жүзеге асады.
Басқару әдістерінің ірі топтары
Жалпы түрде басқару әдістері екі үлкен топқа бөлінеді:
- Жалпы әдістер — бүкіл басқару жүйесіне тән әдістер.
- Шағын ауқымдағы әдістер — басқару жүйесінің жекелеген бөліктеріне қатысты әдістер.
Басқару стилдерінің жіктелуі
Басқару стилдері басқару қызметінің нақты жүзеге асу деңгейі мен ауқымына қарай мына бағыттарға бөлінеді:
Ұйымдық деңгейлер
- Кәсіпорын, бірлестік, экономикалық аймақ деңгейі
- Министрліктер мен мемлекеттік комитеттер деңгейі
Қолдану контексті
- Түрлі деңгейдегі басшылардың қызметінде қолданылатын тәсілдер
- Белгілі бір басқару функцияларын іске асыру әдістері
Нақты әдістер (жұмыс стилі) көбіне шағын сипатқа ие, өйткені олар белгілі бір басқару органына, нақты қызметкерге немесе жеке бөлімшеге қатысты қолданылады. Дегенмен басқару теориясы мен практикасы үшін ең маңыздысы — басқару әдістерін бүкіл қоғамдық өндіріс көлемінде қолдануға болатын жалпылама деңгейде талдау.
Стильдердің айырмашылығы: мазмұн, мақсат, мотив, форма
Тәжірибеде басқару стилдерінің сан алуан түрі қолданылады. Олар, әдетте, мына өлшемдер бойынша ерекшеленеді:
Нені білдіреді?
Мазмұны: қандай басқару қатынастарын білдіретіні.
Неге бағытталады?
Мақсаты: қандай объективті заңдардың талаптарын іске асыру құралы екендігі.
Не ынталандырады?
Мотивпен байланысы: қызмет мотивтерінің қайсысын негізге алатыны.
Қалай іске асады?
Қолдану формалары: дара, алқалық, ұжымдық.
Бұл жүйеде ұжымдарға, жекелеген қызметкерлерге және тұтас экономикалық жүйелерге ықпал ететін, сондай-ақ басқару буыны алдына қойылған міндеттерді жүзеге асыруға бағытталған әдістер маңызды орын алады. Мұндай міндеттердің негізгі топтары:
- Экономикалық міндеттер
- Ұйымдық-әкімшілік міндеттер
- Әлеуметтік-психологиялық міндеттер
Әдістердің өзара байланысы және кешенді талдау
Басқару әдістері оқшау қолданылмайды: олар көбіне бірге пайдаланылады және бір-бірімен тығыз байланысты. Сонымен қатар әр топтың өзіне тән ерекшелігі, көріну формалары және қолданылу аясы болады. Сондықтан басқару стилдерін талдау кешенді көзқарасты қажет етеді: әдістің мазмұнын, бағытын және ұйымдық формасын айқындап көрсету маңызды.
Түйінді қағида
Басқару стилдері өндіріске тән объективті заңдарға сәйкес келгенде, басқару мақсаттарына жетуге мүмкіндік береді. Демек, басқару әдісі — объективті заңдардың талаптарын іске асыру тәсілі.
Әдістің мазмұны, бағыты және ұйымдық формасы
Басқару әдісінің мазмұны объективті заңдардың мазмұнымен тығыз байланысты. Алайда мақсатқа жету үшін әдістің заң талаптарына жай ғана сәйкес болуы жеткіліксіз: осы талаптарды өндіріс қызметкерлеріне ықпал ету тәсілдеріне айналдыратын нақты жолдарды табу қажет. Себебі экономикалық процестер өздігінен емес, өндіріс процесіне қатысушылардың іс-әрекеті арқылы жүзеге асады.
Сондықтан басқару әдісі әсердің мазмұнымен ғана емес, оның бағытымен де сипатталады. Басқару стилі орындау жүйесі арқылы іске асырылады және міндетті түрде белгілі бір ұйымдық форма қабылдайды. Оның маңызды қыры — құқықтық рәсімдеу: басқаруды құқықтық тұрғыдан регламенттеу өндірісті басқарудың көбіне мемлекеттік сипатымен байланысты.
Ықпал ету сипатына қарай басқару әдістері
Нарық қатынастарына көшу кезеңінде мотивация қызметкердің нақты қажеттіліктері мен мүдделеріне, оның мәдениеті мен саналылығына сүйенеді. Ықпал ету сипаты бойынша басқару әдістері үш топқа бөлінеді:
Материалдық
Экономикалық мүдделер арқылы ықпал ету.
Әлеуметтік
Ұжымдық орта, бедел, құндылықтар, қатынас мәдениеті арқылы ықпал ету.
Билік ету (әкімшілік)
Өкім, регламент, бақылау және міндеттеу арқылы ықпал ету.
Ынталандыру және жазалау
Әр топтың ішінде ықпал ету екі қырды қамтиды: оң себеп (ынталандыру) және теріс себеп (жазалау, мәжбүрлеу). Тәжірибеде «таза» ықпал сирек кездеседі: мысалы, материалдық қажеттілікті қанағаттандыру әлеуметтік ынталандыруға база бола алады.
Материалдық себептердің көріну түрлері
- Қоғамдық деңгей
- Ұжымдық деңгей
- Жеке деңгей
Материалдық ықпал етуге материалдық ынталандырумен бірге күштеу шаралары да жатады: айыппұл салу, өсім есептеу және басқа да материалдық жазалау түрлері.
Экономикалық басқару әдістері: мазмұны мен тетіктері
Басқарудың экономикалық әдістерінің мазмұны — еңбек және материал шығындарын мүмкіндігінше азайта отырып, барынша жоғары өндірістік нәтижеге жету үшін қызметкерлердің экономикалық мүдделеріне нысаналы ықпал ету. Өндірістік ұжымдар мен жекелеген қызметкерлерге экономикалық тетіктер арқылы әсер ету экономикалық әдістер деп түсіндіріледі. Мұндай тетіктерге, мысалы, өзіндік құн, пайда, баға, жалақы, материалдық көтермелеу қорлары жатады.
Нарыққа бет алу жағдайындағы басым бағыттар
- Өндіріс процестерін реттеуде экономикалық тетіктерді кеңінен пайдалану
- Үнемділікті (пайда, кіріс) материалдық нәтиже мен интегралдық көрсеткіш ретінде негізгі өлшемге айналдыру
- Жоспарлау мен оны тиімді іске асыру құралдарын таңдауда шаруашылық бөлімшелеріне жеткілікті дербестік беру
- Экономикалық көрсеткіштерді жақсартуда толық іскерлік пен алғырлықты талап ету
Экономикалық әдістердің негізгі топтары
Шаруашылық механизмі және оның құрылымы
Аймақтық басқару (әлеуметтік-экономикалық дамуды басқару)
Индикативтік жоспарлау құралдарын пайдалану
Мемлекеттік реттеу әдістері
Жаңа шаруашылық механизмін енгізуден күтілетін нәтижелер
Экономиканың нарықтық қатынастарға бет алуы көбіне жаңа шаруашылық механизмін енгізумен байланысты. Бұл бағыт келесі нәтижелерге қол жеткізуге мүмкіндік береді:
- Кәсіпорындардың залалмен жұмыс істеу тәжірибесін қысқарту
- Нәтиже бермейтін дотацияларды тоқтату
- Ғылыми-техникалық прогресс нәтижелерін енгізетін кәсіпорындардың экономикалық ынталандыруын күшейту
- Өндіруші, тұтынушы және қоғам мүдделері арасындағы экономикалық категорияларды тиімді пайдалану
- Мемлекет арқылы қоғамдық экономикалық мүдделерді күшейту
- Нақты нәтижеге жұмыс істейтін ұжымдардың тұрмыс деңгейін көтеру
Басқару құрылымы: еңбек бөлінісі және жүйе элементтері
Тұтынушы, өндіруші және қоғам арасындағы өзара іс-қимыл тетігі басқару құрылымынан тыс өмір сүре алмайды. Басқару құрылымы деп басқарудағы еңбек бөлінісінің формасын түсінген жөн: ол басқарудың белгілі бір функцияларға бөлінуін тұрақтандырады және ұйымның басқару қабілетін жүйелейді.
Құрылым элементтері
Басқару қызметкерлері — басқару функциясының белгілі бір бөлігін орындайтын адамдар.
Басқару техникасы — басқару процесіне қажетті еңбек құралдарының жиынтығы.
Басқару органдары — еңбек бөлінісі қатынастарына сәйкес ұйымдасқан қызметкерлер тобы.
Басқару органдарының жиынтығы басқару органдарының жүйесін құрайды. Олар құрылымдағы орнына қарай жоғары және төмен тұрған, сондай-ақ тең құқықты органдарға бөлінеді. Басқару құрылымы — органдар арасындағы байланыстар арқылы сипатталады.
Нарық жағдайындағы басқару аппаратына қойылатын талаптар
Нарықтық құрылымдар белгілі бір қағидаларға бағынады. Бұл қағидалар басқару аппаратына қойылатын талаптардан көрінеді:
- Оңтайлылық — басқару аппараты құрылымының ықшам әрі тиімді болуы
- Оперативтілік — шешім қабылдау мен іске асырудың жеделдігі
- Сенімділік пен тиімділік — экономикалық дербестік жағдайында тұрақты жұмыс істеу
Шаруашылық механизмінің нарық талаптарына сәйкестігі
Шаруашылық механизмі нарықтың нақты талаптарына сәйкес келуге тиіс. Нақтырақ айтқанда, ол:
- Санамыздан тыс әрекет ететін экономикалық заңдардың қолданылу шеңберінде толық сәйкес болуы
- Ғылыми негізді болуы
- Іске асырылуы экономикалық мүдделерге сүйеніп жүргізілуі
- Әлеуметтік-экономикалық кепілділіктер механизмін қалыптастыруы
- Барлық деңгейдегі басқару объектілерінің мүдделерін біріктіруі және үйлестіруі
- Түбірінен өзгертпей-ақ одан әрі икемді етіле түсуі