Бразилия мемлекеті
Латын Америкасының табиғат ресурстары мен табиғи жағдайлары
Латын Америкасы солтүстіктен оңтүстікке қарай шамамен 11 мың км созылып жатыр. Шығысын Атлант мұхиты, батысын Тынық мұхиты шайып жатады. Аймақтың қоныстануы мен экономикалық дамуында теңіз жолдарының маңызы ерекше: 33 мемлекеттің ішінде теңізге шыға алмайтындары — тек Парагвай мен Боливия.
Негізгі түйін
- Жер бедері мен геологиялық құрылым өте алуан түрлі және күрделі.
- Пайдалы қазбалардың көптеген түрі бір аймақта шоғырланған.
- Климат пен су ресурстары шаруашылықты дамытуға үлкен мүмкіндік береді, бірақ кей өңірлерде су тапшылығы бар.
Географиялық орны және жер бедері
Аймақтың геологиялық негізін Венесуэладан Отты Жер аралына дейін шамамен 9000 км созылатын Кордильер (Анд) тау жүйесі және Оңтүстік Американың шығысы мен орталығындағы Гвиан платформасы құрайды. Осы құрылымдар Латын Америкасының табиғи-географиялық әртүрлілігін айқын көрсетеді.
Ерекше нысандар
- Құрлықтағы ең ұзын тау жүйесі — Анд.
- Батыс жарты шардың ең биік нүктесі — Аконкагуа (6960 м).
- Ең ірі ойпат — Амазонка ойпаты.
Аймақтық ерекшеліктер
- Мексика аумағының басым бөлігі таулы, ал жазықтар (Юкатан түбегін қоса) шамамен 15% алады.
- Орталық Америка мен Вест-Индияда таулар теңіз маңындағы жазықтар мен ойпаттарға ұласады.
- Тынық мұхиттық белдемде жанартаулар мен жер сілкіністері жиі болады (1970 ж. Перуде, 1985 ж. Мехикодағы зілзалалар).
Соған қарамастан, Анд таулары мен Мексиканың жоғары қыраттары колумбқа дейінгі кезеңде жоғары дамыған америкалық өркениеттердің қалыптасуына қолайлы орта болды.
Пайдалы қазбалар: минералдық-шикізат әлеуеті
Латын Америкасы минералдық шикізаттың дерлік барлық түрімен қамтамасыз етілген және бірқатар қазба байлықтары бойынша әлемдік деңгейде ерекшеленеді. Салыстырмалы түрде шағын аумақта пайдалы қазбалардың өте көп әрі сан алуан түрі шоғырланған.
Отын ресурстары
- Мұнай мен газ қоры мол: 1995 ж. мұнай қоры шамамен 18 млрд т деп бағаланған.
- Мексикада мұнай Мексика шығанағының қайраңында шоғырланған.
- Ең ірі мұнайлы бассейндердің бірі — Венесуэладағы Маракайбо.
- Тас көмір қоры салыстырмалы түрде аз (1996 ж. шамамен 100 млрд т).
Қара және сирек металдар
- Темір рудасының жоғары сапалы түрлері мол: әлемдік қордың шамамен ¼ бөлігі осы аймақта.
- Бразилия темір рудасы бойынша жетекші: жалпы қоры 80 млрд т, барланғаны 42 млрд т шамасында.
- Боливиядағы Мутун — әлемдегі ірі кен орындарының бірі (40 млрд т).
- Уран мен торий қоры атом энергетикасын дамытуға негіз болды (Бразилия, Аргентина, Колумбия, Мексика).
- Бразилия марганец рудасы бойынша әлемде 3-орында.
Түсті металдар және боксит
- Анд белдеуінде вольфрам (Боливия, Перу), молибден (Чили), висмут (Боливия, Перу) кендері шоғырланған.
- Андтар мен Сьерра-Мадреде мыс, қалайы, мырыш, сүрме, сынаптың ірі кен орындары бар.
- Қалайы белдеуі Боливия–Перу арқылы өтеді; әлемдік қалайы қорының шамамен ⅓ бөлігі осында.
- Боксит қорының ¼ бөлігі аймаққа тиесілі; оның жартысы Бразилия үстіртінің шөгінді жыныстарында.
Асыл және бейметалл қазбалар
Бес ғасыр бойғы қарқынды өндіріске қарамастан, алтын қоры толық сарқылмаған. Соңғы жылдары Бразилиядағы Амазонка бассейнінде, Венесуэлада Ориноко бассейнінде және Аргентинадағы Анд тауалды жазықтарында ірі кен орындары анықталды.
- Күміс қоры бойынша Мексика алдыңғы орында; Перу — көшбасшылардың бірі.
- Платина шашырандылары Колумбияда кездеседі.
- Бейметалдарға Мексикадағы күкірт, мышьяк; Бразилиядағы графит, кварц, слюда, асбест, барит, магнезит жатады.
- Алмаз Венесуэла, Гайана және Бразилия аумақтарында кездеседі.
- Чилиде селитраның аса ірі кендері бар.
- Көптеген елдерде фосфорит, доломит, гипс, дала шпаты, каолин таралған.
Климат: кең белдеулер мен айқын контраст
Латын Америкасының климаты экватордың екі жағындағы тропиктік және субтропиктік ендіктерде орналасуына, сондай-ақ екі мұхит арасындағы жағдайына байланысты. Тынық мұхит жағында бойлай созылған күшті тау жүйелері мұхиттық ауаның ішкері енуін тежеп, климаттың аймақтық айырмашылығын күшейтеді.
Температуралық режим
- Экваторлық белдеуде температура тұрақты.
- Орташа ең жоғары температуралар (шамамен 30–31°C) Колумбияның Атлант жағалауында және Венесуэлада Маракайбо маңында байқалады.
- Биіктік әсерінен тропиктерде де үсік болуы мүмкін (мысалы, Колумбияда кофе плантацияларына зиян келтіреді).
- Оңтүстікке қарай жылдық амплитуда артып, кей өңірлерде 18°C-қа дейін жетеді.
Ағындар, желдер және ылғал
- Перуан суық ағысының әсерінен тропик маңында әлемдегі ең құрғақ шөлдердің бірі — Атакама қалыптасқан (Икикада жылына 3–5 мм ғана жауын-шашын).
- Колумбия мен Орталық Американың батыс жағалауында жылы ағыстар мен ылғалды ауа массалары өте мол жауын-шашын әкеледі.
- Мексика қыраты, Атлант маңы жазықтары, Бразилия қыратының солтүстік-шығысы және Патагонияда жауын-шашын аз.
Таудағы вертикалдық белдеулік
Таулы өңірлерде климат биіктікке қарай айқын өзгереді. Тропиктік тауларда адамдардың өмір сүруіне ең қолайлы аймақ — тьерра темплада (шамамен 1200–2500 м), мұнда орташа температура 22–23°C-тан 15–16°C-қа дейін төмендейді.
Қар сызығы солтүстіктегі Андтарда 4600 м шамасынан, Эквадор–Перу Андтарында 5000–5500 м деңгейінен басталса, Патагония Андтарында 1800–1000 м-ге дейін төмендейді. Кейбір батыс беткей мұздықтары Тынық мұхит суларына тікелей жетеді.
Оңтүстік Америкада (таулы аудандардан басқа) жылдық орташа температура теріс мәнге сирек түседі: тіпті Отты Жерде де орташа 2–4°C шамасында. Магеллан бұғазы әдетте қатпайды.
Ішкі сулары: алып өзен алаптары
Өзендер — Латын Америкасының аса маңызды, бірақ әлеуеті толық пайдаланылмаған табиғи байлықтарының бірі. Аймақ аумағының шамамен 60% әлемдегі ең ірі өзен алаптарына жатады. Мұндай жүйелерді тиімді игеру көбіне бірнеше мемлекеттің бірлескен, келісілген әрекеттерін талап етеді.
Амазонка алабы
Аумағы 7 млн км²-ден асады, 7 мемлекеттің жерін қамтиды. Алаптың ⅔ бөлігі Бразилия үлесінде.
Ла-Плата алабы
Аумағы 4 млн км²-ден асады, 5 мемлекеттің шекарасынан өтеді.
Ориноко алабы
Аумағы шамамен 1 млн км². Негізінен Венесуэла мен Колумбия аумағында орналасқан.
Су ресурстарының маңызы
Аймақ әлемдік ағынның шамамен ¼ бөлігіне ие. Су ресурстарымен қамтылу көрсеткіші бойынша Латын Америкасы жан басына шаққанда жоғары деңгейде саналады. Бұл энергетика, суармалы егіншілік және көлік қатынастары үшін үлкен мүмкіндік береді.
Топырақ пен өсімдік жамылғысы
Континентте топырақ түрлері өте кең таралған: құнарлы қара топырақтардан бастап Аргентина–Уругвай пампасындағы және тау шөлдеріндегі құнарсыз топырақтарға дейін кездеседі. Аймақтың шамамен ½ бөлігін тропиктік латеритті топырақтардың әртүрлі типтері алып жатыр, олар арнайы агротехникалық тәсілдерді қажет етеді.
Флораның байлығы және эндемизм
Латын Америкасы флорасында эндемик түрлер көп. Оңтүстік Американың субтропиктерінде бағалы құрылыс ағашын беретін бразилиялық және чилилік араукариялар сақталған. Ылғалды тропиктік ормандардан қатты ағаш түрлері (каоба, «қызыл ағаш»), жемісті пальмалар, жаңғақтар, сондай-ақ дәрілік және өнеркәсіптік маңызы бар өсімдіктер алынады.
Амазонка ормандары: жаһандық маңызы
Амазонкадағы сельва (гилея) аумағы 5 млн км²-ден асады және бұл — әлемдегі мәңгі жасыл жалпақ жапырақты ормандардың ең ірі массиві. Оны жиі «планетаның өкпесі» деп атайды: Жердегі өсімдіктер атмосфераға бөлетін оттегінің елеулі үлесі осы орман массивімен байланысты деп қарастырылады.
Ормандардың жойылуы су режиміне, топыраққа және жалпы экожүйелік тұрақтылыққа қауіп төндіреді. Бразилияда күшейген ауыл шаруашылық отарлау көбіне егін-өртеу әдістеріне сүйеніп, орман байлығына айтарлықтай зиян келтіріп отыр.
Қорытынды: әлеуеті жоғары аймақ және негізгі міндет
Латын Америкасы елдерінің табиғи жағдайлары адамдардың өмір сүруіне де, шаруашылықты дамытуға да жалпы алғанда қолайлы. Аймақ минералдық ресурстарға, су қорына және әртүрлі климаттық-биогеографиялық белдеулерге бай.
Басты проблема
Негізгі міндет — ресурстарды терең зерттеп, оларды ірі көлемде, жүйелі және экологиялық жауапты түрде пайдалану, сонымен қатар трансшекаралық өзен алаптары сияқты ортақ табиғи жүйелерді басқаруда мемлекетаралық келісімді күшейту.