Ұзақ жылдар бойы қазан төңкерісіне дейінгі ұлттық басылымдардың тарихын зерттеуші, олардың мазмұндалған библиографиялық көрсеткішін жасап, мәтіндерін қайта бастыру арқылы бүгінгі оқырманға жеткізуші ғалым Ү. Субханбердина

Ұлттық баспасөз тарихын қайта пайымдау

Мерзімді басылым тарихын, әсіресе ұлттық баспасөз тарихын бүгінгі күн талабына сай, ұлттық мүдде тұрғысынан қайта қарау — төл тарихымызды толықтыра түсетіні анық. Мерзімді басылымдарды тарихи дерек көзі ретінде жүйелі пайдалану бұралаңы мол ХХ ғасырдағы қазақ тарихын тереңірек зерттеуге мүмкіндік береді. Өйткені ел тарихының жазба деректер тобына жататын газет-журналдар, соның ішінде ғасыр басында жарық көріп, бірі қысқа, бірі ұзақ ғұмыр кешкен бейресми, ұлттық бағыттағы демократиялық басылымдар ұлт тағдырына қатысты мол дерек ұсынады.

Ұзақ жылдар бойы төңкеріске дейінгі қазақ басылымдарын зерттеп, библиографиялық көрсеткіштерін жасап, мәтіндерін қайта бастыру арқылы бүгінгі оқырманға жеткізген ғалым Ү. Субханбердина революцияға дейін қазақ тілінде шыққан газеттер мен журналдарды атап өтеді: “Түркістан уалаятының газеті” (1870–1882), “Дала уалаятының газеті” (1888–1902), “Серке” (1907), “Бірлік туы” (1917), “Қазақ газеті” (1907), “Дала” (жылы белгісіз), “Қазақстан” (1911–1913), “Есім даласы” (1913), “Қазақ” (1913–1918), “Айқап” (1911–1915), “Алаш” (1916–1917), “Сарыарқа” (1917), “Ұран” (1917), “Үш жүз” (1917), “Тіршілік” (1917).

Ресми және бейресми басылымдардың ара-жігі

Аталған басылымдардың алғашқы екеуі белгілі мақсатпен шығарылған ресми газеттер қатарына жатса, қалғандары — ғасыр басында ұлт мүддесі үшін күреске шыққан, озық ойлы зиялылардың саналы іс-әрекетінің нәтижесінде дүниеге келген ұлттық бағыттағы саяси басылымдар. Мақсаты мен бағыты, тарихы мен тағдыры әр басқа бұл топтың ішіндегі алғашқылары әрі ғасыр басындағы өмір шындығымен бетпе-бет келіп, тез тұншықтырылғандары — “Серке” мен “Қазақ газеті”.

Өркениетті халықтардың тарихында ұлттық мүддеге сай басылымның тууы аса маңызды оқиға саналады. Демек, қазақ тіліндегі бейресми, ұлттық бағыттағы басылымның қай жылы, қай күні жарық көргенін нақтылау — ұлттық маңызы бар принципті мәселе. Сондықтан “Серке” мен “Қазақ газетінің” тарихына қатысты деректер жан-жақты талдауды қажет етеді.

1907 жыл: ұлттық баспасөздің түйінді кезеңі

Қазақ зиялыларының өз тілінде бейресми газет шығару жолындағы алғашқы нақты әрекеттері бірден нәтиже бермеді. Дегенмен 1907 жылдың көктемінде “Қазақ газеті” мен “Серке” жарық көрді. Екі басылымның да ғұмыры тым қысқа болды. Бірақ дәл осы қысқа ғұмыр олардың тарихи салмағын кемітпейді: олар алғашқы бейресми ұлттық басылым ретінде көрініп, зорлықпен тұншықтырылуы арқылы кейінгі басылымдарға сабақ болды.

Алғашқы ұлттық газет туралы даулы пікірлер

Қазақ тілінде шыққан тұңғыш газет ретінде 1870 жылдың 10 мамырынан бастап Ташкентте жарық көрген “Түркістан уалаятының газеті” танылғанымен, қазақтың бейресми, ұлттық бағыттағы бірінші демократиялық газеті қайсы екені және оның нақты қай күні шыққаны ұзақ уақыт толық айқындалмай келді.

Бұл даудың өзегі — формальды көрсеткіштерде емес. Мәселе: қазақтың қазақ болғалы өзі дүниеге әкелген тұңғыш бейресми-ұлттық газеті қайсысы екенін дәлелді түрде нақтылау. Бұл — символдық та, ғылыми да салмағы зор сұрақ.

“Серке”: идеясы, атауы және тұншықтырылуы

“Серкенің” екінші санында М. Дулатұлы “Арғын” деген бүркеншік атпен “Біздің мақсатымыз” атты бас мақаласын дайындайды. Онда отарлық тәуелділік, құқықсыздық, салықтың әділетсіз жұмсалуы, жердің тартып алынуы, шенеуніктер мен отарлаушы топтардың зорлығы ашық айтылады. Петербургтің баспасөз істері комитеті бұл мәтінді өкімет орындарына қарсы күреске шақыратын үндеу ретінде бағалап, қатысы бар адамдарды жауапқа тарту туралы шешім қабылдайды.

Кейінгі архивтік деректерге сүйенген мәліметтер “Біздің мақсатымыз” мақаласының патша сақшыларының жадында ұзақ сақталғанын көрсетеді: мақала авторын бастапқыда таба алмағанымен, 1912–1913 жылдары ұқсастық іздері арқылы құжаттар қайта қаралып, “Улфат” газеті мен оның қосымшасы “Серке” бойынша түпкілікті жою шешімі қабылданғаны айтылады.

“Қазақ газеті” және отарлық саясатқа жауап

“Қазақ газеті” туралы Х. Бекхожин оның пайда болуын, патша үкіметінің отарлау саясатына қарсы үн көтеруін және ұлт араздығын қоздыру әрекеттеріне жауап ретінде орыс және қазақ тілдерінде ортақ газеттің шығарылуын үлкен саяси мәні бар факт деп бағалайды. Бұл баға газеттің негізгі мақсаты өз халқының мүддесі үшін күрес екенін, отаршылдық езгіге қарсы ашық пікір айтуға ұмтылғанын аңғартады. Газеттің шықпай жатып жабылуының басты себебі де — осы.

Мұнда тағы бір маңызды мәселе бар: “Қазақ газеті” (1907) мен “Қазақ” (1913–1918) — атауы ұқсас болғанымен, екі бөлек басылым. Оларды шатастыру ғылыми айналымда да, қоғамдық санада да жаңсақ қорытындыға алып келеді.

Қысқа ғұмырдың ұзақ сабағы

“Қазақ газеті” мен “Серкенің” тағдыры судың екі тамшысындай ұқсас: екеуі де ұлттық мүддені ашық көтерді, екеуі де тез тұншықтырылды. Бірақ олардың әрекеті қазақ даласында ізсіз қалған жоқ. Бұл басылымдар көптеген зиялыларға қозғау салып, баспасөзді ұлт мүддесіне қызмет еткізудің алғашқы қадамдары ретінде кейінгі газет-журналдарға сабақ болды.

Кейінгі “Қазақстан”, “Айқап”, “Қазақ” сияқты басылымдардың салыстырмалы түрде өміршең болуына осындай тәжірибе әсер етті деуге негіз бар. Бұған “Айқап” журналы редакторы М. Сералиннің 1911 жылғы алғашқы санында 1907 жылғы сәтсіз әрекеттерді ашық айтуы, сондай-ақ “Серкеге” жетекші автор болған Міржақып Дулатұлының кейін “Қазақ” газетінің шығарушыларының бірі болуы дәлел.

Қорытынды: тұңғыш бейресми ұлттық газет және нақты күн

Тәуелсіздікті сақтау — бүгінгі ұрпақтың ең қасиетті міндеті болса, ғасыр басындағы қазақ зиялыларының ең қасиетті міндеті — тәуелсіздікке қол жеткізу еді. Сол кезеңдегі құндылықтардың бәрін осы мақсат жолындағы еңбекпен, төккен термен өлшеу — әділетті. Демек, “Қазақ газеті” мен “Серке” қазақ халқының алғашқы бейресми, ұлттық газеттері ретінде баспасөз тарихынан өз орнын алуға толық құқылы. Бір-ақ нөмірі ғана жарық көрсе де, олардың тарихы мен тағдыры — азаттық жолындағы күрес тарихының бір көрінісі, сол күрестің құрбандары ретінде халық жадында қалуға тиіс.