АҒЫЛШЫН ТІЛІНДЕГІ НЕОЛОГИЗМ СӨЗДЕРДІҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
Зерттеу жұмысының өзектілігі: аударма және неологизмдердің тілдегі орны
Бұл бөлімде аударманың мәні, неологизм ұғымы және олардың қоғам мен ғылым дамуына байланысты пайда болу себептері жүйеленеді.
Аударма — әдеби шығарманы бір тілден екінші тілге көшіріп, түпнұсқа негізінде қайта жасау үдерісі. Ертеректе белгілі бір сюжетке құрылған еліктеу сипатындағы шығармалар аз болмаған. Алайда оларды бүгінгі түсініктегі толыққанды аударма деу әрдайым дұрыс емес: кейбірі еркін аударма ретінде қабылданғанымен, мазмұны мен стилі жағынан төлтума шығармаға жақын болып кетеді.
Мысал: классикаларды аудару тәжірибесі
Мысалы, Абайдың Пушкин мен Лермонтовтан жасаған аудармаларының ішінде түпнұсқамен дәлме-дәл сәйкес келетін нұсқалармен қатар, еркін еліктеу түрінде жазылып, дербес туындыға айналған мәтіндер де бар. Дегенмен толық мағынадағы аударма түпнұсқаға мазмұндық және мағыналық тұрғыдан негізінен сәйкес болуы тиіс.
Қоғамдық қатынастардың, ғылым мен техниканың, мәдениет пен шаруашылықтың дамуына байланысты тілде пайда болған жаңа сөздер мен тұрақты тіркестер неологизмдер деп аталады. Неологизмдер — тілге әлі толық сіңісе қоймаған, жалпы халықтық қолданысқа бірден ене бермейтін жаңа атаулар.
Тар саладағы қолданыс
Халыққа кеңінен таныс емес, белгілі бір сала аясында шектеулі қолданылатын жаңа сөздердің барлығы неологизмдер қатарына жатады.
Уақыт өте қалыптану
Кеше ғана жаңа болған атаулар белгілі бір уақыттан соң тұрақты қолданысқа көшіп, неологизм мәртебесінен айырылуы мүмкін.
Бір кезеңде қазақ қоғамына жаңа оқу жүйесі енген тұста мұғалім, мектеп, класс, тақта, парта, оқушы, карта, глобус, компас сияқты бүгін таныс сөздердің өзі неологизм болғаны анық. Кейінгі дәуірлерде колхоз, совхоз, электр, трактор, радио, артист, сахна секілді кірме атаулар да неологизмдер қатарын толықтырды. Бүгінде бұл сөздер жалпыхалықтық сипат алып, тілге сіңісіп кетті.
Неологизм шекарасы неге әрдайым анық емес?
Қай сөздің «жаңа» екенін нақты межелеу кейде қиын. Негізгі өлшем — жаңа атаудың сөйлеушілер үшін қаншалықты түсінікті екендігі және қолданыс аясының кеңдігі.
Неологизмдер — белгілі бір тарихи кезеңге тән жаңа лексикалық бірліктер. Олар әлі сөздік қорға толық енбей, көпшілікке бейтаныс болуы мүмкін. Соған қарамастан тілдің дамуы көбіне осы жаңа атаулар арқылы көрінеді: бүгін неологизм саналған сөз 5–10 жыл ішінде белсенді лексика қатарына қосылып кетуі ықтимал.
Қалыптасу мысалдары (атаулар тізбегі)
теледидар, атомоход, спутник, космос, космодром, космонавт, космогония, космонавтика, космошлем, ракетодром, синтетика, нейлон, капрон, лавсан, нейтрон, силон, пластикат, ракетник, кибернетика, стиляга, абстракционизм, культиватор және т.б.
Неологизм ұғымына қатысты көзқарастар
1) Неологизм — жаңа сөз жасалу нәтижесі
Бұл көзқарас бойынша неологизм белгілі бір тілдің сөзжасам үлгілерін сақтай отырып, бұрын болмаған жаңа ұғымды атайтын жаңа сөз ретінде танылады.
- Reactor
- ядролық реактор
- Biocide
- биологиялық соғыс (контекске қарай нақтыланады)
2) Неологизм — бұрыннан бар сөздің жаңа реңкті баламасы
Бұл тұжырымдамада неологизм бұрыннан қолданыста жүрген сөздің мағыналық немесе стильдік бояуы өзгеше жаңа синонимі ретінде қарастырылады.
Boffin — құпия зерттеулермен айналысатын ғалым (көбіне әскери мақсатта). Ол scientist сөзіне жақын болғанымен, семантикалық реңкі бөлек.
Неологизмдердің біркелкі болмауының себебі
Жаңа сөздердің құрамының әркелкілігі олардың пайда болу уәжіне, тілдегі орнығу деңгейіне және қолданыстағы тұрақтылығына байланысты.
Неологизмдердің пайда болу себептері
Неологизмдердің пайда болуының басты қозғаушы күші — қоғамдық және ғылыми-техникалық прогресс. Қоғам жаңарған сайын тіл де жаңарып, жаңа атаулармен толығады.
- әлеуметтік-экономикалық салада жаңа ұғымдардың пайда болуы;
- ғылым мен техниканың қарқынды дамуы және жаңалықтар;
- мәдениет саласындағы жетістіктер.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері
Мақсаты
Қазіргі ағылшын тілінде жаңа жетістіктер мен оқиғаларға байланысты пайда болатын жаңа сөздер — неологизмдердің қазақ тіліне аударылуын зерттеу.
Міндеттері
- неологизмдердің мағынасы мен мәнін нақтылау;
- неологизмдерді аударудың ерекшеліктерін қарастыру;
- неологизмдердің жасалу тәсілдерін саралау;
- ағылшын тіліндегі неологизмдердің қазақ тілінде баламалануын талдау.
Құрылымы
Зерттеу жұмысы кіріспеден, екі бөлімнен, қорытындыдан және қолданылған әдебиеттер тізімінен тұрады. Курстық жұмыстың көлемі — 25 бет.
Қысқа түйін
Аударма түпнұсқаның мазмұндық өзегін сақтауға ұмтылса, неологизмдер қоғамдағы, ғылымдағы және мәдениеттегі жаңаруларды тілде бейнелейді. Сондықтан неологизмдерді дұрыс түсіну және дәл аудару — қазіргі тілтану мен аударматанудағы маңызды бағыттардың бірі.