Кәсіби бағдар берудің негізгі бағыттары
Қазіргі білім беру кеңістігінде жоғары сынып оқушыларына кәсіби бағдар беру — олардың болашақ мамандығын саналы таңдауға көмектесетін маңызды бағыт. Бұл мәтінде кәсіби бағдардың теориялық негіздері, мектептегі психологиялық қолдау мүмкіндіктері және зерттеудің мақсат-міндеттері жүйеленеді.
Кіріспе
ХХІ ғасырда өскелең ұрпаққа тәлім-тәрбие мен білім беруді жетілдірудің басым бағыттарын айқындау — педагогика ғылымы мен озық тәжірибенің өзекті мәселелерінің бірі. Оқушылардың білімі қоғамның әлеуметтік-мәдени сұранысына сай болуы қажет.
2006 жылғы Қазақстан халқына Жолдауда «Осы заманғы білім беру және білікті кадрлар жүйесін дамыту» бөлімінде экономикалық және қоғамдық жаңару қажеттіліктеріне сай келетін заманауи білім беру жүйесінің маңызы атап өтіледі. Ұлттық бәсекеге қабілеттіліктің маңызды шарты — әлеуметтік бәсекелестік жағдайында табысқа жеткізетін күшті рух пен білім.
Оқушыларға кәсіби бағдар беру және олардың болашақ мамандығын анықтауына ықпал ету — мектеп алдында тұрған міндеттердің бірі. Сондықтан бұл мәселе психология мен педагогика салаларында ерекше назарда.
Әр мектепте оқушыларды мамандыққа баулу және кәсіби бағдар беру бойынша жоспар құрылып, оны жүзеге асыруда психологтың үлесі елеулі болуы тиіс. Себебі балаларға мамандық таңдауға көмектесу — күрделі әрі көпқырлы жұмыс.
Неге бұл тақырып маңызды?
- Оқушының қызығушылығы мен қабілетін еңбек нарығының сұранысымен үйлестіреді.
- Саналы таңдау кәсіби күйзеліс пен қателесуді азайтады.
- Мектеп–ата-ана–психолог серіктестігін күшейтеді.
Зерттеушілер көзқарасы
П.П. Блонский, Г.Н. Стычинский, В.А. Сухомлинский, Ю.П. Сокольников, А.П. Сейтешов, Г.А. Уманов, Л.К. Кермов және олардың шәкірттері баланың мамандықты саналы таңдауы ерте жастан басталуы қажет екенін атап көрсетеді. Бұл үдеріске ата-ана, психолог және педагог бірдей үлес қосуы тиіс.
Жоғары сынып оқушыларына кәсіби бағдар берудің теориялық аспектілері
Білім беру жүйесінде кәсіби бағдар беру түсінігі
Кәсіби бағдар беру — оқушының жеке ерекшеліктерін, қызығушылықтарын, құндылықтарын және қабілеттерін ескере отырып, білім беру траекториясын және болашақ мамандығын таңдауға бағытталған жүйелі қолдау. Бұл қолдау ақпарат берумен шектелмей, психологиялық диагностика, кеңес беру және дағдыларды дамыту жұмыстарын да қамтиды.
Мектептегі негізгі міндет
Оқушының өзін-өзі тануына жағдай жасап, таңдауды «кездейсоқ шешім» деңгейінен «саналы әрі дәлелді шешімге» жеткізу.
Кәсіби бағдар берудің мазмұны
Қазіргі таңда психологиялық зерттеу әдістемелерінің көмегімен оқушының психофизиологиялық ерекшеліктерін талдап, оның қай салаға бейімділігін болжамдауға болады. Мұндай талдау оқу-танымдық ерекшеліктерді, мінез-құлық сипаттарын және әлеуметтік дағдыларды да қамтиды.
Қолданылатын психодиагностикалық құралдар (мысалдар)
- Темперамент: Айзенк, Стреляу тесттері
- Мінез-құлық ерекшеліктері: Басса–Дарки, Шмишек, Филипс әдістемелері
- Таным процестері: зейін, ойлау, ес ерекшеліктерін зерттеу
- Қабілеттілік түрлері: қызығушылық пен бейімділікті анықтау құралдары
- Коммуникативтік және ұйымдастырушылық қабілеттер: бағалау және дамыту жолдарын айқындау
Дегенмен мектеп тәжірибесінде психологиялық қызметтің жүйелі түрде қалыптасуы әлі де толық жолға қойылмаған жағдайлар кездеседі. Кей мектептерде психологиялық көмекті уақытылы ұсыну сирек, ал қажет психодиагностикалық әдістемелер жеткіліксіз болуы мүмкін. Сонымен бірге кәсіби бағдар берудің ғылыми негізделген шешімдері мен бірыңғай тетіктері әрдайым айқын бола бермейді.
Кәсіби бағдар берудің негізгі бағыттары
Ақпараттық бағыт
Мамандықтар әлемі, оқу орындары, еңбек нарығы және талап етілетін құзыреттер туралы сапалы, түсінікті ақпарат ұсыну.
Диагностикалық бағыт
Қызығушылық, қабілет, темперамент, мінез-құлық және оқу-таным ерекшеліктерін зерттеу арқылы жеке бағдар ұсыну.
Кеңес беру және сүйемелдеу
Оқушы, ата-ана және педагог арасындағы байланыс арқылы таңдау процесін қолдау және шешім қабылдау дағдыларын дамыту.
Оқушылардың саналы түрде мамандық таңдауында ата-ананың алатын орны
Ата-ана — баланың құндылықтық бағдарын қалыптастыратын негізгі орта. Сондықтан мамандық таңдауда ата-ананың қолдауы, баланың қызығушылығын құрметтеуі және шынайы диалог құруы шешуші рөл атқарады.
Тиімді ата-ана қолдауы қандай болады?
- Баланың қызығушылығы мен қабілетін бақылап, бірге талқылау.
- Мамандық туралы деректерді тексерілген көздерден жинау.
- «Мен қалаймын» емес, «сен үшін не маңызды?» сұрағын бірінші орынға қою.
- Психолог және сынып жетекшісімен тұрақты байланыс орнату.
Қолданбалы курстар мәселесі және оны оқыту
Қолданбалы курстар кәсіби бағдар берудің практикалық тетігі ретінде оқушыға нақты бағытты «сынап көруге» мүмкіндік береді. Мұндай курстар оқу мазмұнын өмірлік дағдылармен байланыстырып, қызығушылықты тәжірибе арқылы нақтылауға көмектеседі.
Оқытудағы басымдықтар
Практикаға жақын тапсырмалар
Кейс, жоба, кәсіби жағдаяттарды талдау арқылы қызығушылықты нақтылау.
Кері байланыс және рефлексия
Оқушы өз тәжірибесін бағалап, күшті жақтары мен даму аймағын көреді.
Құзыретке бағыттау
Коммуникация, жоспарлау, жауапкершілік сияқты дағдыларды дамыту.
Мектеп пен мамандар байланысы
Кездесу, экскурсия, шеберлік сабағы арқылы кәсіби әлеммен танысу.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері
Мақсаты
Жоғары сынып оқушыларын мамандық таңдауға бағдарлау.
Міндеттері
- Тақырып бойынша арнайы әдебиеттермен және әдістемелермен жұмыс жүргізу.
- Жоғары сынып оқушыларына кәсіби бағдар берудің теориялық аспектілерін ашу.
- Білім беру жүйесінде кәсіби бағдар беру түсінігіне талдау жасау.
- Қолданбалы курстар мәселесін және оны оқыту ерекшеліктерін көрсету.
- Кәсіби бағдар берудің негізгі бағыттарына талдау жасау.
- Оқушылардың саналы түрде мамандық таңдауында ата-ананың орнын көрсету.
- Тәжірибелік жолмен жоғары сынып оқушыларына кәсіби бағдар берудің ерекшеліктерін сипаттау.
- Арнайы психодиагностикалық әдістемелерді қолдану және нәтижелерін талдау.
Қысқаша түйін
Кәсіби бағдар беру — оқушының «кім боламын?» деген сұрағына жауап іздеуден де кең ұғым. Ол оқушының өз мүмкіндігін танып, саналы шешім қабылдауына жағдай жасайтын, мектеп, ата-ана және психологтың бірлескен жүйелі жұмысы.
Назар аударатын мәселе
Мектеп тәжірибесінде психологиялық қызметтің мүмкіндіктері кейде шектеулі: әдістемелер тапшылығы және жүйелі сүйемелдеудің жеткіліксіздігі байқалады.
Тиімді шешім
Диагностика + кеңес беру + қолданбалы курс сияқты құралдарды біріктіріп, оқушыға жеке бағдар беру.
Күтілетін нәтиже
Сәтті таңдау — кәсіби әлеуеті жоғары, өз ісін шын мәнінде ұнататын маманның қалыптасуына негіз.