Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне түсінік
Криминалистика
Бейнежазу және фото-кино-бейнеқұжаттарды криминалистік зерттеу
Бейнежазу қылмысты ашу мен тергеу барысында дәлелдемелік ақпаратты жедел әрі толық тіркеудің тиімді тәсілі ретінде кең қолданылады. Ол оқиғаны динамикада көрсетуі, бейне мен дыбысты қатар жазуы және алынған материалдардың қосымша зертханалық өңдеуді қажет етпеуімен ерекшеленеді.
Бейнежазудың тергеудегі рөлі
Бейнежазу тергеу әрекеттерін тіркейтін қосымша құрал ретінде қолданылады. Ол тергеліп жатқан әрекеттің процесін де, қорытынды нәтижесін де айқын көрсетуге мүмкіндік береді. Әсіресе күрделі жағдайларда, кең аумақты немесе құрастырылған (күрделі) объектілерді сипаттауда, сондай-ақ қатысушылардың мінез-құлқы мен әрекет ерекшеліктерін дәл беруде бейнежазудың мәні жоғары.
Тергеу әрекеттерінің тактикалық ерекшеліктері мен нақты жағдайдағы міндеттер бейнежазудың түрлері мен әдістерін таңдауға әсер етеді. Яғни қандай сәттерді, қандай ракурста, қандай ретпен және қандай түсіндірмемен түсіру қажет екені алдын ала ойластырылуы тиіс.
Бейнежазуды бастау тәртібі (ұсынылатын алгоритм)
- 1 Тергеуші өзін таныстырады: атағы, қызметі, тегі (фамилиясы).
- 2 Бейнежазу қолданылатын тергеу әрекетінің мазмұны мен мақсатын қысқаша түсіндіреді.
- 3 Қатысушыларды жеке-жеке көрсетіп, аты-жөнін атап өтеді (ірі жоспармен түсіру ұсынылады).
- 4 Түсірілген күнін, уақытын, орнын және түсіруді жүзеге асырған тұлғаны көрсетеді.
Қай жағдайларда бейнежазу ерекше қажет?
Практикада бейнежазуды қолдану қажеттілігі төмендегі тергеу әрекеттерінде жиі туындайды:
Оқиға орнын қарау
Өрт, көліктік апат сияқты оқиғаларда ақпаратты барынша жедел және толық бекіту үшін.
Тінту және алу
Бағалы заттарды, құрылыс құралдарын алу және жасырылған орындарды анықтау тәсілдерін дәл тіркеу үшін.
Тергеу эксперименті
Тәжірибелік әрекеттерді және олардың салдарын көрнекі түрде көрсету және бекіту үшін.
Жауап алу және беттестіру
Сұрақ-жауап алу, сондай-ақ аудармашы қатысатын беттестіру барысында процесті толық тіркеу үшін.
Фото-кино-бейнеқұжаттарды криминалистік зерттеу
Фото-кино-бейнетехника мен дыбысжазу аппаратураларының кең таралуына байланысты оларды пайдалану нәтижелері, тіпті кей жағдайда аппаратураның өзі де, қылмысты тергеу барысында заттай дәлелдеме ретінде қарастырылады. Фотосуреттер, бейнетаспалар және бейнепленкалар — әртүрлі объектілердің материалдық түрде бекітілген бейнелері.
Тергеу барысында алынған мұндай құжаттар қылмыс оқиғасына қатысты немесе тергеу процесіне байланысты мәліметтерді қамтиды: тергеу әрекетінің барысы мен нәтижелері, оқиғаның даму кезеңдері, қатысушылардың тұлғасын анықтауға қажетті белгілер және өзге де деректер.
Зерттеудің негізгі мақсаттары
- Оқиғаға қатысушыларды сәйкестендіру
- Оқиғаның сипаты мен даму сатыларын анықтау (мысалы, қоғамдық тәртіпсіздік, өрт кезіндегі түсірілімдер)
- Материалдың өзгертілуі/монтаждалуы фактісін анықтау
Фотомонтаж және бейнемонтаж белгілері
Кейбір жағдайларда фотосурет, кино-пленка немесе бейнепленка мазмұнының өзгертілгенін анықтау қажеттілігі туындайды. Мысалы, фотосуретті қайта түсіру арқылы монтаж жасау, бейнежазбаның жекелеген фрагменттерін қиып тастау немесе керісінше қосып желімдеу сияқты әрекеттер.
Фотомонтаждың ықтимал белгілері
- Бейнеде жекелеген бөліктердің (бас, дене, киім жиектері) шамадан тыс боялуы
- Фактура мен жарықтың біркелкі болмауы, шекаралардың күмәнді көрінуі
Бейне/киножазбаны монтаждау белгілері
- Кадрлар арасында кенет өзгерістер, «жапсырылған» жерлердің байқалуы
- Фрагменттерді қиып алып тастау немесе қосымша желімдеу іздері
Фонограмма және дыбысжазбаны зерттеу
Жасалған қылмыстың мән-жайын анықтауда фонограммадағы ақпараттың маңызы ерекше. Фонограмма қылмыс жасау құралы ретінде де (мысалы, қорқыту, шошыту, қорқытып алу мақсатында), жалған жасау кезіндегі қылмыстық қолсұғушылық заты ретінде де, сондай-ақ тергеу әрекеттері мен жедел-іздестіру шараларын бекіту нәтижесі ретінде де кездесуі мүмкін.
Мұндай зерттеулерде объект ретінде магнитті ленталар, сымдар, дискілер және өзге де ақпарат тасушылар қарастырылады. Олар, әдетте, іздердің екі тобын қамтиды: механикалық және электроакустикалық.
Іздер топтары: қысқаша түсіндірме
Механикалық іздер
Лента-созу тетігі мен дыбысжазу құралынан пайда болады. Әдетте лентаның дыбыс жазылатын жағында ұсақ немесе ірі жолақтар түрінде сақталып, сәйкестендіру үшін қолданылуы мүмкін.
Электроакустикалық іздер
Магниттік қабат пен жазу басының өзара әрекеттесуінен қалыптасады. Сонымен қатар магнитофонның техникалық белгілерін де сипаттайды: дыбыс жолдарының саны мен көлемі, лента жылдамдығы, тетіктің шуы, жазуды қосу/тоқтату ерекшеліктері және т.б.
Осы объектілер мен іздер тобын зерттеу арқылы магниттік лентаны монтаждау белгілерін анықтауға болады: жазу мен сүйемелдеудің сәйкессіздігі, электрлік соғу сипатының әркелкілігі, тасушы бөлшектерінің сапа айырмашылықтары, желімделген жерлердің болуы және өзге де индикаторлар.
Сәйкестендіру мүмкіндіктері
Фото-кино-бейнеқұжаттарды криминалистік зерттеу барысында тек жазбаның өзі ғана емес, түсіру және зертханалық аппаратура, позитив/негатив материалдары, фотосуретте бейнеленген заттар мен құрылыстар, жергілікті учаскелер, сәулесезгіш материалдар мен химиялық реактивтер, бейне және аудиожазба құралдары, сондай-ақ фонограммада жазылған адам дауысы сияқты объектілер де сәйкестендірілуі мүмкін.
Құжаттарды криминалистік есепке алу
Ішкі істер органдарында қылмысты тергеу және ашу міндеттерін орындау үшін криминалистік есеп жүйесі ұйымдастырылған. Бұл есепке белгілі объектілер бойынша құжаттар кешені енгізілуі мүмкін.
Құжаттарды криминалистік есепке алудың негізгі мақсаты — жалған құжаттарды анықтау, оларды пайдаланатын тұлғалардың қылмыстық әрекетін тоқтату, жалған құжат жасаумен айналысатын адамдарды айқындау және тергеуге қатысты өзге де міндеттерді орындауға көмектесу.
Әдебиеттер
- Қазақстан Республикасының Қылмыстық іс жүргізу кодексі. — Алматы: Баспа, 2001.
- Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне түсінік. — Алматы, 2001. — 693 б.
- Белкин Р.С. Криминалистическая энциклопедия. — М.: Издательство БЕК, 1997. — 250 с.
- Жәкішев Е. Криминалистік тактика. — Алматы: Жеті жарғы, 1997. — 250 б.
- Мәжитов Ш., Мұқашев Б. Криминалистикалық техника. — Алматы, 1959. — 100 б.
- Жәкішев Е. Криминалистиканың пәндік сипаттамасы және методологиялық негізі. — Алматы: Қазақ университеті, 1991. — 120 б.
- Порубов Н.И. Курс криминалистики. — Минск: Выш. шк., 2000. — 130 с.
- Энциклопедия судебной экспертизы / ред. Аверьянова Т.В., Россинская Е.Р. — М.: Юрист, 1999. — 700 с.
- Крылов И.Ф. Криминалистика. — Ленинград, 1976. — 300 с.
- Исаев А.А. Теоретические и правовые проблемы применения специальных познаний для квалификации преступлений. — Алматы: Жеті Жарғы, 1999. — 200 с.
- Криминалистика / ред. д-ра юрид. наук, проф. Образцов В.А. — М.: Юрист, 1997. — 270 с.
- Возгрин И.А. О структуре методик расследования отдельных видов преступлений (Вопросы теории и практики борьбы с преступностью). — Л., 1974. — 120 с.
- Колесниченко А.Н. Общие положения методики расследования отдельных видов преступлений. — Харьков, 1976. — 220 с.
- Тілеубергенов Е. Криминалистика. — Алматы: Дәнекер, 2002. — 146 б.
- Абуов А.Ғ. Криминалистика негіздері. — Алматы: Жеті Жарғы, 2004. — 256 б.
- Яблоков Н.П. Криминалистика: учебник. — М.: Лекс Эст, 2003. — 376 с.
- Васильев А.Н. Следственная тактика. — М., 1976. — 160 с.
- Белкин Р.С. Курс криминалистики. — М., 1997. — Т. 2. — 180 с.
- Саханова Т.В. Судебная экспертиза. — М.: Городец, 2000. — 230 с.
- Образцов В.А. Криминалистика: курс лекций. — М., 1996. — 208 с.
- Буринский Е.Ф. Құжаттардың сот сараптамасы, оны қолдану мен жүзеге асыру. — СПб., 1903. — 2005 б.
- Трегубов С.Н. Қылмыстық техниканың негізі. — СПб., 1915. — 260 б.
- Бразоль Б.Л. Тергеу бөлімі бойынша очерктер. Тарих. Тәжірибе. — СПб., 1916. — 354 б.
- Потапов С.М. Сот фотографиясы: оқу құралы. — Ресей, 1926. — 200 б.
- Якимов И.Н. Қылмыстық құралдар мен тәсілдерді қолдану: оқулық. — Ресей, 1925. — 300 б.
- Арыстанбеков М.А., Шакенов А.О. Криминалистика: оқу-әдістемелік құрал. — Қарағанды, 2003. — 228 б.
- Гинзбург А.Я., Белкин Р.С. Криминалистическая тактика. — Алматы, 1998. — 170 с.
- Дулова А.В. Судебная фотография. — Минск, 1978. — 108 с.