Еңбек шартының мерзімі

Құқықтық негізі және ұйымдастыру қағидаттары

Мемлекеттік қызметшілердің құқықтық мәртебесі Қазақстан Республикасының 1999 жылғы 23 шілдедегі заңнамасымен реттеледі. Қазақстанда мемлекеттік қызметтің ұйымдастырылуы мен атқарылуы бірқатар қағидаттарға сүйенеді. Олардың ішінде:

• 1 Заңдылық — қызметтің барлық рәсімдері мен шешімдері құқық нормаларына сәйкес болуы.
• 2 Қазақстандық патриотизм — мемлекеттік мүддені қорғауға бағытталған жауапкершілік.
• 3 Жүйенің біртұтастығы — мемлекеттік қызметтің ортақ стандарттар мен талаптар арқылы жұмыс істеуі.
• 4 Азамат құқықтарының басымдығы — адамның құқықтары, бостандықтары және заңды мүдделері негізгі бағдар болуы.
• 5 Тең қол жеткізу — азаматтардың қабілеті мен кәсіби даярлығына сай мемлекеттік қызметке кіруге және өсуге тең құқығы.

Мемлекеттік қызметке қойылатын негізгі талаптар

Мемлекеттік қызметке үміткерлерге ортақ базалық талаптар қойылады. Негізгілері:

Әдеп, адалдық және мүдделер қақтығысын болдырмау

Мемлекеттік қызметтің қағидатты талаптарының бірі — қызметті жеке немесе өзге де қаржылық мүдделерден тәуелсіз, адал орындау. Бұл басқару сапасын күшейтіп, қоғамдық сенімді сақтауға бағытталған.

Негізгі ұғымдар (қысқаша түсіндірме)

Төменде мемлекеттік қызмет саласында жиі қолданылатын базалық анықтамалар берілген:

Мемлекеттік әкімшілік қызметші

Мемлекеттік саяси қызметшілер құрамына кірмейтін, мемлекеттік органда тұрақты кәсіби негізде лауазымдық өкілеттікті жүзеге асыратын қызметші.

Мемлекеттік лауазым

Нормативтік құқықтық актілермен белгіленген өкілеттік пен міндеттер ауқымы жүктелген мемлекеттік органның құрылымдық бірлігі.

Мемлекеттік қызмет

Мемлекеттік органдарда мемлекеттің міндеттері мен функцияларын іске асыруға бағытталған лауазымдық өкілеттіктерді атқару қызметі.

Мемлекеттік қызметші

Заңда белгіленген тәртіппен мемлекеттік органда қызмет атқаратын, еңбекақысы республикалық немесе жергілікті бюджеттен не Қазақстан Республикасы Ұлттық банкінің қаражатынан төленетін, мемлекеттің міндеттері мен функцияларын іске асыру мақсатында өкілеттікті жүзеге асыратын Қазақстан Республикасының азаматы.

Лауазымды адам

Ұдайы, уақытша немесе арнайы өкілеттік бойынша билік өкілінің міндеттерін жүзеге асыратын, не мемлекеттік органдарда ұйымдастырушылық-өкім берушілік немесе әкімшілік-шаруашылық функцияларды орындайтын тұлға.

Лауазымдық өкілеттік

Нақты мемлекеттік лауазыммен көзделген, заңмен бекітілген құқықтары мен негізгі міндеттері бар және мемлекеттік органның мақсаттары мен міндеттеріне жауап беретін өкілеттіктер жиынтығы.

Мемлекеттік әкімшілік қызмет санаты

Әкімшілік лауазымдар жиынтығын өкілеттік көлемі мен сипатына қарай саралайтын сипаттама.

Біліктілік талаптары

Мемлекеттік әкімшілік қызметке үміткердің кәсіби даярлығы, құзыреттілігі және нақты лауазымға сәйкестігін анықтауға арналған талаптар.

Мемлекеттік саяси қызметші

Тағайындалуы (немесе сайлануы), босатылуы және қызметі саяси-айқындаушы сипатта болып, саяси мақсаттар мен міндеттерді іске асыру үшін жауап беретін қызметші.

Ротация

Мемлекеттік саяси қызметшілерді мемлекеттік органдар арасында немесе бір органның құрылымдық бөлімшелері арасында лауазымдық ауыстыру.

Мемлекеттік аппараттың кәсібилігі және реформалау қажеттілігі

Мемлекеттік механизмде кәсібиліктің маңызы өте жоғары. Осыған байланысты халықаралық тәжірибеде лауазымды тұлғалардың мінез-құлық стандарттарын, талаптарын және қызметті жүзеге асыру қағидаларын бекітетін құжаттар қабылданған. Әсіресе құқықтық тәртіпті қамтамасыз ететін қызметтерде адам құқықтарының бұзылу тәуекелі жоғары болғандықтан, кәсіби қызметтің ашық әрі қатаң реттелуі маңызды.

Мемлекеттік қызметшілер әкімшілік-құқықтық субъектілер ретінде экономика, әлеуметтік-мәдениет және әкімшілік-саяси салаларды басқаруда, мемлекеттілікті нығайтуда және қоғамды реформалауда ерекше рөл атқарады. Қоғам мен мемлекет өміріндегі жүйелі өзгерістер мемлекеттік қызметшілерге қойылатын жаңа талаптарды күшейтті. Нарықтық қатынастарға көшу жағдайында мемлекеттік аппараттың жұмыс тәсілдері реформалар міндеттеріне толық сәйкес келмей, мемлекеттік қызметті жаңғырту қажеттілігі туындады.

Еңбек ету бостандығы: Конституциялық кепілдік

Қазақстан Республикасы Конституциясының 24-бабына сәйкес, әркімнің еңбек ету бостандығына, қызмет пен кәсіп түрін еркін таңдауына құқығы бар. Бұл әрбір азаматтың өз қалауынша жұмысқа тұруына және өз еркімен жұмыстан шығуына мүмкіндік беретін кепілдік.

Қызмет пен кәсіпті еркін таңдау және оның шектері

Қызмет түрін еркін таңдау азаматтың мемлекеттік ұйымда да, жеке секторда да жұмыс істеуіне, тіпті үй шаруасымен айналысуына мүмкіндік береді. Сондай-ақ шығармашылық еңбекпен (кітап жазу, сурет салу) немесе кәсіпкерлік, мал өсіру секілді қызметпен айналысуға болады.

Алайда еркін таңдаудың заңдық шектері бар: мысалы, заңмен тыйым салынған заттарды сату, адамдарды заңсыз емдеу, есірткі саудасы сияқты әрекеттерге жол берілмейді.

Еңбек шарты: еңбек қатынастарының өзегі

Қазіргі еңбек қатынастарына кіру үшін еңбек шартын жасау қажет. Еңбек шартының азаматтық-құқықтық шарттардан басты айырмашылығы — ол қызметкер мен жұмыс берушінің құқықтары мен міндеттерін белгілеуге бағытталады және заңнама талаптарына сай жасалуы тиіс.

Еңбек жағдайлары және жұмыс уақыты

Еңбек қатынастарында тараптардың міндеттері өзара теңгерімді болуы тиіс: жұмыс беруші қызметкерден еңбек шартында көзделген міндеттен артық талап қоя алмайды, ал қызметкер өз міндетін орындаудан негізсіз жалтармауы керек.

Еңбек жағдайлары қызметкердің өмірі мен денсаулығының қауіпсіздігін қамтамасыз етіп, гигиеналық талаптарға сай болуы тиіс. Сонымен бірге қызметкердің демалуға, материалдық қажеттіліктерін өтеуге, білім алуға (немесе жалғастыруға) мүмкіндігі болғаны маңызды.