Тың жерлерге келіндер
Тың игеру: ұйымдық серпін және қоғамдық жұмылдыру
Тың игеру жолындағы күреске Қазақстан басшылығы белсене кірісті. Кең даланың тыңын игеру жөніндегі партия шешімін, тұтас алғанда, қазақстандықтар зор шабытпен мақұлдап қарсы алды. Миллиондаған гектар жерді игеру, жүздеген жаңа поселке мен совхоз орталықтарын салу, тың өңіріне келген жүздеген мың қоныстанушыны лайықты қарсы алып, орналастыру — республика партия, кеңес және комсомол органдарының алдына күрделі де ауыр міндеттер жүктеді.
Қазақстан еңбекшілері партия мен үкімет белгілеген шараларды жүзеге асыруға белсене араласып, ерлік танытты. Тың игеру үдерісінде қазақ халқы өзінің революциялық және интернационалдық қасиеттерін айқын көрсете білді.
Жастар бастамасы және комсомолдың рөлі
Еріктілерді іріктеу, бағыттау және өндірістік құрылымдарға орналастыру тетіктері.
Сол кезеңде бүкіл ел жастары құнды бастама көтерді: жастар арасынан еріктілерді іріктеуді ұйымдастырып, оларды совхоздар мен МТС-терге жіберді. 1954 жылы 22 ақпанда Мәскеу қаласы мен Мәскеу облысының жастары тың игерілетін аудандарға жолға шығып бара жатып, ел жастарына үндеу тастады.
«…Біз, жаңа жерлерге баратын Мәскеу қаласының өнеркәсіп орындарының жас жұмысшылары, Мәскеу облысының мамандары мен механизаторлары, ауыл шаруашылығының жас механизаторлары мен мамандарына, өнеркәсіп орындары мен совхоз жұмысшыларына, барлық комсомолецтерге, жігіттер мен қыздарға: біздің еңбек сапымыздың қатарына тұрыңдар. Тың жерлерге келіңдер!»
Бұл үндеуге ел жастары қызу үн қосты. 1954 жылы 28 ақпанда Қостанайға Украинаның жас патриоттарының алғашқы отряды келді. Оларды Киев облысы Макаров МТС-нің трактор бригадасының бригадирі Л. Дектяренко мен механик И.И. Рудской бастап келді; бригада Жаркөл МТС-не жіберілді.
Қоныстану ағыны және кадрлық қамтамасыз ету
1954 жылдың наурыз айының өзінде-ақ Қазақстан тыңына Ресейден, Украинадан және басқа да одақтас республикалардан 14 240 жас келді. Патриоттық қозғалыс Қазақстан жастарын да қамтыды: республика комсомолы наурыздың бірінші жартысында тыңдағы совхоздар мен МТС-терге 9 656 жас патриотты жіберді, олардың 2,4 мыңы — алматылықтар еді.
Жас әйелдер қозғалысы
Ақмола облысы Мариновский совхозының комсомол қыздарының шақыруымен 1954 жылдың күзінде тыңға шамамен 60 мыңдай жас әйелдер мен қыздар келді.
Механизатор даярлау
1954 жылы Қазақстан совхоздарына 48,9 мың адам келді. Олар үшін МТС жанынан механизаторлар даярлайтын курстар ашылды. Сонымен бірге ауыл шаруашылығын механикаландыру училищелері 50,8 мың жас механизаторды совхоздар мен МТС-терге жіберді.
Қазақстанның тың жерлеріне Кеңес Армиясынан демобилизацияланған жауынгерлер де келді. Олар, мысалы, Көкшетау облысында «Кантемировец», Солтүстік Қазақстан облысында «Таманец», Қарағанды облысында «Индустриальный» және басқа да совхоздарды ұйымдастырды.
Отбасылық қоныстану және материалдық қолдау
Украина, Беларусь және басқа одақтас республикалардан колхозшылардың, өнеркәсіп орындары мен мекемелер қызметкерлерінің отбасылары қоныстанды. 1954–1955 жылдары мұнда 20 мың отбасы келді. Кеңес үкіметі жаңа жерлерге көшіп келіп орналасуына материалдық көмек көрсетті.
Жаңа совхоздар: қамқорлық, атаулар және интернационалдық тәжірибе
Көптеген совхоздарды өнеркәсіп орындарының жұмысшылары ұйымдастырды. Мәселен, Степняк қаласының еңбекшілері Еріктілік ауданында «Изобильный» совхозын құрып, оны басшы қызметкерлермен, механизаторлармен және құрылыс кадрларымен толықтырды; жұмысшылар мен қызметкерлер арасынан өз еркімен баруға ниет білдірген 500 адамды жіберді.
Сілеті өзені бойында жаңадан қоныстанушылардың алғашқы тоғыз шатырының орнында еңселі совхоз поселкесі бой көтерді. Степняк бастамасы кең қолдау тапты: жұмысшы топтары тыңдағы совхоздарды қамқорлыққа алып, партия қойған міндеттерді орындауға жәрдемдесті.
Атаулардың символикасы
Көптеген астық совхоздарының жаңа қоныстарының «Московский», «Астраханский», «Бауманский», «Горьковский» сияқты атаулар алуы кездейсоқ емес еді. Тың алғашқы күндерден бастап интернационалдық тәрбие беріп, еңбекке шыңдаудың мектебіне айналды.
Басқарушылық және әлеуметтік инфрақұрылымға кадр жіберу
Республиканың жаңа совхоздарына жоғары және орта білімі бар 2 088 қызметкер директор, бас агроном, инженер, бухгалтер, инженер-техник және құрылыс кадрлары ретінде жіберілді. Аудандық және ауылдық партия-кеңес ұйымдарын нығайту үшін 1954 жылғы қазанда тың игерілген аудандарға 5,5 мың коммунист келді.
1954–1956: алғашқы кезеңдегі келушілер құрамы
- Барлығы келгендер
- 640 мың адам
- Ауыл шаруашылығы механизаторлары
- 391,5 мың
- Құрылысшылар
- 50 мың
- Медицина қызметкерлері
- 3 мың
- Мұғалімдер
- шамамен 1,5 мың
- Сауда қызметкерлері
- 1 мыңнан астам
Бұған қоса, туысқан республикалардан механизация училищелерін бітіріп келген 66,7 мың адам және Қазақстан училищелерінен келген 19,8 мың адам совхоздарда жұмыс істеді.
Дегенмен кадр мәселесін шешудің жалғыз жолы бұл ғана болған жоқ. Жаңа шаруашылықтарды кадрмен толықтырудың маңызды арнасы — халық тығыз қоныстанған өңірлерден мыңдаған патриоттың Қазақстанға жаппай қоныс аударуы еді. Соғыстан кейін 1950-жылдардың ортасына дейін республикаға ұйымдасқан көшіру азайғанымен, тың және тыңайған жерлерді игеруге байланысты аса ірі көші-қон толқыны басталды. Бұл толқын уақыт жағынан ірі өнеркәсіптік құрылыстардың жүруімен тұспа-тұс келді.
1954–1965: көші-қонның ауқымы және демографиялық салдар
1954–1962 жылдары тың және тыңайған жерлерді игеру үшін Қазақстанға шамамен 2 млн-ға жуық адам келді; олардың басым бөлігі елдің Еуропалық бөлігінен қоныс аударды. Өнеркәсіп, құрылыс және көлік салалары үшін жұмыс күшін ұйымдасқан түрде тарту арқылы 1954–1965 жылдары тағы 0,5 млн адам келді. Бұл — республикаға ұйымдасқан түрде жұмыс күшін тартудың шамамен 80%-ы еді. Жұмысшылардың көпшілігі Украинадан, Беларусьтен, Молдовадан және Литвадан іріктелді.
Этникалық құрамдағы өзгерістер
Бұл үрдіс бір жағынан жергілікті халық саны мен екінші жағынан келушілер саны арасындағы алшақтықты күшейтті. 1959 жылы орыстардың үлесі 42,7%-ға жетіп, қазақтардың үлесі 1939 жылмен салыстырғанда 8 пайыздық тармаққа төмендеп, 30% деңгейінде қалды. Басқа этностық топтардың үлесінде күрт өзгеріс байқалмады.
Халық санының жалпы өсімі
Республика халқы 1959 жылы 9 294 741 адамға жетіп, соғысқа дейінгі деңгейден 1,5 есе артық болды.
20 жыл ішіндегі өсімдер (таңдамалы)
- Қазақтар +474 мың (20%)
- Орыстар +1 523 мың (62%)
- Украиндер +105 мың (16%)
- Белорустар +76 мың (3,4 есе)
- Ұйғырлар +24,4 мың (69%)
- Басқа халықтар +311 мың (2,6 есе)
1939 жылы немістердің саны 92 379 адам болса, 1959 жылы 659 658-ге жетті. Әзірбайжандар саны 12 мыңнан 38 мыңға артты. Осы кезеңде корейлердің үлесі 0,8% деңгейіне келіп, жалпы саны 22 мың адамға азайды. Кейінгі жылдары көші-қон ағыны біршама баяулағанымен, 1970-жылдары кетушілер саны келушілерден артық бола бастады.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Народное движение за освоение целинных земель в Казахстане: Сб. документов и материалов, 95-б.
- Асылбеков М.Х., Галиев А.Б. Социально-демографические процессы в Казахстане (1917–1980). Алматы, 1991. 201 б.
- Қазақстан тарихы. Очерктер. Алматы, 1994. 421 б.
- Қазақ ССР тарихы, 5 том. Алматы, 1981. 282 б.
- Асылбеков М.Х. Социально-демографические процессы в многонациональном Казахстане. Алматы, 1994. 72 б.
- Абланова Э. «Қазақстандағы қазақтардың миграциялық даму көрсеткіші (1959–1970)». Қазақ тарихы, 1998, №4, 18–22 бб.