Қазақша рефераттар

Ішкі жазықтар

Ориноко жазығы (Льянос Ориноко): геологиялық негізі мен жер бедері

Ориноко жазығы, яғни Льянос Ориноко, солтүстік-шығыстағы иінге сәйкес келеді: бұл бөлігі неоген кезеңінде қалыптасқан теңіздік құмды шөгінділермен толтырылған. Ал оңтүстік-батыс бөлігін көршілес биіктеу аймақтардың үгілуінен түзілген құрлықтық жыныстар құрайды.

Ойпаттың орталық бөлігінде өзен аңғарлары тілімдеген тегіс аллювийлі ойпат орналасқан. Бұл өңір Төменгі Льянос деп аталады. Ал оңтүстік-батыста (Льянос Мета) және әсіресе солтүстік-шығыста (Биік Льянос) биіктігі шамамен 200–300 м-ге жететін өзенаралық тегістелген үстірттер — месалар — басым.

Негізгі морфологиялық айырмашылық

  • Төменгі Льянос: аллювийлі, өте тегіс, өзен суының маусымдық жайылуына бейім.
  • Биік Льянос: көтеріңкі, терең эрозиялық аңғарлармен тілімденген, құрғақшылық әсері күштірек.

Географиялық орны және табиғи жағдайлардың маусымдылығы

Льянос Ориноко — Ориноко өзенінің сол жақ жағалауында, Анды мен Гвиана таулы қыраты аралығында, шамамен 3°–40° с.е. аралығында созылған кең жазық. Бұл аумақта жер бедерінің басым бөлігі жазық болғанымен, абсолюттік биіктік пен рельеф пішіндері айқын өзгереді.

Аймақтың субэкваторлық ендікте орналасуы табиғаттың маусымдық ырғақтарын айқындайды: жазда ылғалды экваторлық ауа массалары басым болса, қыста құрғақ тропиктік ауа орнығады. Осы ауысымдар өсімдіктер жамылғысы мен топырақ түзілуіне тікелей әсер етеді.

Төменгі, Биік және Мета Льяностары

Венесуэла аумағындағы Льяностың орталық бөлігі, Апуре өзені осі маңында, абсолюттік биіктігі 40–70 м болатын өте тегіс аллювийлі ойпат ретінде сипатталады. Бұл — Төменгі Льянос.

Льяностың шығыс бөлігі жоғарғы плиоценде көтерілген. Соның нәтижесінде өзенаралық жоғары беттердің бөлшектенуі күшейіп, тереңдік эрозия үдеген. Өзенаралық аласа қыраттар мен үстірттер 300 м-ге дейін көтеріледі; бұл өңір Биік Льянос деп аталады.

Колумбияда Мета өзенінің оңтүстігіне қарай кристалдық іргетастың жақын жатуына байланысты жер беті шамамен 200 м биіктікте орналасады. Бұл аумақ Мета Льяносы ретінде белгілі.

Пидмонт (тау алды) белдеуі

Андының етегінде тау өзендері жазыққа шыққанда еңістік күрт азаяды. Бұл жағдай тау алды жазықтарының — пидмонттың — қалыптасуына және қиыршық, құмды материалдардың кең жиналуына әкеледі.

Климат пен су режимі: тасқын, жайылма және құрғақшылық

Льянос Ориноко оңтүстік-батыстан шығысқа қарай шамамен 1000 км созылады. Маусымдық жауын-шашын өзендердің су режимін күрт өзгертеді: жаңбырлы кезеңде өзендер арнасынан асып, кең аумақтарды су басады, ал құрғақшылықта ағыс әлсіреп, өзендер таязданады.

Жаңбырлы маусым

  • Ерте көктемнен бастап экваторлық ауа массалары келіп, өзен суын молайтады.
  • Жайылма суы кейде жүздеген шақырымға таралып, саваннаны уақытша «ішкі теңізге» айналдырады.
  • Су басқан кезде каймандар және басқа да жануарлар биігірек учаскелерге ығысады.

Құрғақ маусым

  • Жауын азайып, өзендер арнасына қайта түседі; топырақ тез кебеді.
  • 3–4 айға созылатын құрғақшылық кезінде өзендер таязданып, құмды дөңдер пайда болады.
  • Галереялық ормандар жер асты суларының әсерінен өзен бойында жақсы сақталады.

Су қайтқаннан кейін ойпатты қалың әрі биік (шамамен 1–2 м) шөптесін жамылғы басады. Олардың арасынан биіктігі 30 м-ге дейін жететін ағаштар немесе маврикия пальмасы (Mauritia flexuosa) топтары ерекше көзге түседі.

Биік Льяностың табиғаты: жел, булану және ксерофитті өсімдіктер

Биік Льяноста құрғақ маусым ұзағырақ, ал жауын-шашынды кезең қысқарақ. Экваторлық ауа массалары бұл өңірге көбіне мамыр–маусым айларында ғана жетеді. Жауын-шашын жылына шамамен 750–850 мм, бірақ қысқы үш айда оның өте аз бөлігі ғана түседі. Жыл бойы температура жоғары әрі бірқалыпты: орташа айлық температура 26–28°С, булану шамасы жылына 1600 мм-ге дейін барады.

Құрғақшылықта солтүстік-шығыс желдері жыныстар мен құмды ұшырып, беткі қабатты өзгеріске ұшыратады. Нәтижесінде қызыл-қоңыр топырақтар қалыптасып, кей жерлерде қиыршықтас жамылғысы (тасберіш) жинақталады.

Өсімдік жамылғысының жетекші типтері

Бұталы саванна және «монте»

Жапырағын түсіретін немесе қалың қабықты жапырақты бұталар, тікенекті өсімдіктер, аласа ағаштар таралған.

Суккуленттер мен ксерофиттер

Етті кактустар, агавалар, инелі әрі қатты қысқа шөптер құрғақшылыққа бейімделген.

Тек терең ойыстар мен грунт сулары жақын учаскелерде ылғал сақталып, маврикия пальмасының өскіндері қайта көгеріп отырады.

Шаруашылық маңызы және Ориноко өзені

Льяностың басым бөлігі — экстенсивті мал шаруашылығы дамыған аймақ. Мұнда ірі қара, жылқы, қой өсіріледі. Егіншілік негізінен өзен бойындағы ылғалы мол тропиктік белдеуде шоғырланған.

Льяностың шығыс шекарасын Ориноко өзені айқындайды: ұзындығы шамамен 2560 км, алабы 1 млн км²-ге жуық. Бұл — Оңтүстік Американың ең ірі өзендерінің бірі.

Ориноконың гидрологиялық ерекшеліктері

  • Жаңбырлы кезеңде су деңгейі 8–10 м-ге дейін көтеріледі.
  • Қайнар көздері Серра-Парима беткейлерінде, ылғалы мол аймақта орналасқан.
  • Жоғарғы ағысында кристалдық жыныстар мен сатылы бедер кеме қатынасын қиындатады; кеме жүруі Мета сағасынан төмен қарай жеңілдейді.
  • Төменгі ағысында теңіз толысуының әсері байқалады; сағасында кеңейген батпақты атырау қалыптасқан.

Ішкі жазықтар: орналасуы және зоналық заңдылық

Ішкі жазықтар — Бразилия таулы өлкесі мен Анды, Амазония мен Патагония арасындағы меридиан бойымен созылған кең ойыс. Қоршаған қыраттардың үгілу өнімдері жиналып, жер бедеріне жазық сипатты күшейтеді. Ендік бойынша өте кең аумақты қамтығандықтан (10°–39° о.е.), әртүрлі ландшафттық зоналар қалыптасқан.

Жер бедерінің тегістігі зоналардың бірізді ауысуын айқын көрсетеді: солтүстіктегі субэкваторлық жағдайдан оңтүстікке қарай тропиктік, одан әрі субтропиктік белдеулерге өтеді. Бұл ауысым шығыстан батысқа қарай континенттіктің артуымен де күшейеді.

Маморе жазығы (Льянос Мохос): «ішкі теңіздер» құбылысы

Ішкі жазықтың қиыр солтүстігіндегі Боливия аумағы — Амазонка алабына кіретін Бени мен Маморе жүйелері орналасқан Маморе жазығы. Қазаннан мамырға дейін келетін экваторлық ауа массалары жылына 2000 мм-ге дейін жауын-шашын әкеліп, аллювийлі жазықтарда тасқын мен жайылманы жиілетеді.

Бени–Маморе (Льянос Мохос) және Маморе–Гуапоре өзенаралықтарында ауданы 120 мың км²-ге дейін жететін уақытша «ішкі теңіздер» пайда болады. Кей жерлерде ғана арал секілді көтеріңкі терра фирма учаскелері кездеседі; онда кузи пальмасы (Orbignya phalerata), бурити (Mauritia vinifera) және басқа өсімдіктер өседі.

Климат пен игерілу ерекшелігі

Қысқы тропиктік ауа массалары салыстырмалы ылғалды болғандықтан жаңбыр толық тоқтамайды. Саздақты, батпақты қызыл латеритті топырақтардың су өткізгіштігі төмен: ылғал ұзақ сақталады, сондықтан құрғақшылық кезеңі әлсіздеу. Жазық игеруге қолайсыз болғанымен, көбіне ірі қара малға қысқы жайылым ретінде пайдаланылады. Қыста температура әдетте 20–22°С, ал оңтүстіктен суық ауа толқындары енгенде (фриаженс) 10–15°С-қа дейін төмендеуі мүмкін.

Орталық қырат және Пантанал: амфибия ландшафт

Маморе жазығының оңтүстік-шығысында 500–600 м биіктікте жеке қыраттар пайда болып, 18° о.е. маңында бірнеше массивке бірігеді. Бұл аумақты шартты түрде Орталық қырат деп атайды (ең биік нүктесі — Чочи тауы, 1425 м). Мұнда ежелгі кристалдық жыныстар жер бетіне шығып, өзен эрозиясы бедерді терең тілімдейді.

Орталық қыраттан шығысқа қарай Пантанал орналасқан. Бұл — нағыз амфибия ландшафт: өте жас әрі терең депрессия, абсолюттік биіктігі небәрі 50–70 м. Жазғы нөсерлер кезінде тегіс беткейлер кең көлдер мен батпақтарға айналады, ал құрғақ маусымда да батпақты учаскелер сақталып қалады.

Гран-Чако: ыстық жаз, құрғақ қыс және сирек ормандар

Құрлықтың орталығында, 18°–30° о.е. аралығында Гран-Чако жазығы созылып жатыр. Жазда қатты қызған беткей үстінде ауа көтерілуі күшейіп, солтүстіктен ылғалды ауа массаларын тартады. Қаңтардың орташа температурасы 28–29°С, кейде 47°С-қа дейін жетеді.

Чаконың шығысында жауын-шашын жылына 1200 мм-ге дейін түссе, оңтүстікке және батысқа қарай 800–500 мм-ге дейін азаяды. Қыс өте құрғақ әрі салыстырмалы салқын (шілдеде 12–15°С), памперос желі енгенде үсік жүруі мүмкін.

Су тапшылығы мен өсімдік жамылғысы

Көптеген өзендер тау алды ысырынды конустарда сіңіп жоғалады. Соның салдарынан ксерофитті және суккулентті өсімдіктерден тұратын «монте» типі таралған: акация, мимоза, кактустар. Ойпаттарда тау алды батпақтар мен тұзды көлдер белдеуі қалыптасады; Парагвай өзені бойында да батпақты алқаптар созылады.

Чаконың табиғи байлығы: кебрачо ормандары

Құмды өзенаралық беткейлерде топырақ көбіне сортаң, қарашіріндісі аз. Мұнда Чакоға тән сирек, жарық ормандар өседі. Ең бағалы ағаштардың бірі — кебрачо (Schinopsis lorentzii және Aspidosperma quebracho): қатты ағашы және қабығындағы таннин мөлшері жоғары. Сондай-ақ гуаякан (Caesalpinia melanocarpa), альгарробо (Prosopis juliflora), чаньяр (Gourliaea decorticans) және бөтелке пішінді суккулент — Chorisia ventricosa кездеседі.

Тұщы судың тапшылығы өңірді игеруді қиындатады. Дегенмен сирек қоныстанудың арқасында жабайы жануарлар әлемі әлі де салыстырмалы жақсы сақталған.

Парана–Уругвай өзенаралық жазығы және субтропиктік прерийлер

Парана мен Уругвай арасындағы жазық (27°–34° о.е.) бірнеше бөлікке ажырайды. Солтүстігі Парагвай өзені бойындағы батпақты ойыстың жалғасы болып келеді: тұрақты және маусымдық батпақтар мен көлдер көне арналар арқылы бөлінген.

Орталығы мен оңтүстігінде құмды-әктас жыныстардан түзілген төбелі бедер басым. Су әкті жамылғыны тез шайып, құмдақтарда тік беткейлі аңғарлар қалыптастырады; эрозиялық үдерістер жыл бойы тоқтамайды. Климат тұрақты ылғалды субтропиктік: жауын-шашын жылына 1000 мм-ден жоғары, жазы ыстық (24–27°С), қысы жұмсақ (10–16°С), ал памперос желі соққанда температура кейде -5°С-қа дейін төмендеуі мүмкін.

Қара түсті топырақтар субтропиктік саванналардың дамуына қолайлы: мимоза, акация, түйеқұсты талдар (Prosopis nandubay) араласқан жарық ормандар арасында қалың шөптесін жамылғы таралған. Бұл алқаптар мал жайылымына кеңінен пайдаланылады.

Пампа: табиғи мүмкіндіктері және шаруашылық игерілуі

Нағыз субтропиктік прерийлер Ішкі жазықтың қиыр оңтүстік-шығысында — Пампа аймағында (Рио-Саладо мен Рио-Колорадо аралығы) орналасқан. Табиғи өсімдік жамылғысы (пампос) айтарлықтай сақталмаған: Пампа — Аргентинаның негізгі ауыл шаруашылық ауданы.

Пампаның аграрлық мамандануы

  • Бидай — негізінен орталық бөлікте.
  • Жүгері — солтүстік-батыста.
  • Ірі қара — оңтүстік-шығыс пен оңтүстікте.
  • Зығыр — солтүстік-шығыста.

Пампада вегетация жыл бойы жүруі мүмкін: шілдеде орташа температура 7–9°С, қаңтарда 22–24°С. Жауын-шашын жылына 1000–1200 мм, бірақ циклондық жауындарға тәуелді болғандықтан жылдар бойынша қатты ауытқиды. Сондықтан кей өңірлерде мелиорациялық жұмыстар қажет.

Жер бедері негізінен тегіс. Ерекше пішіндерге Парана жағалауының кертпештері — барранкос — және суффозиялық ойыстар жатады. Дренаж күрделі: топырақтың су өткізгіштігі төмен, ал күшті жел мен инсоляция булануды арттырады. Сол себепті шаруашылықта көбіне 30–150 м тереңдіктегі жер асты сулары пайдаланылады.

Батысқа қарай континенттілік күшейіп, жауын-шашын 400–600 мм-ге дейін азаяды; өзендер сирейді, құмды дюналар таралады, температура амплитудасы артады, қыста -10°С дейін суық болуы мүмкін. Пампаның бірсарынды жазықтығын оңтүстіктегі сьерра жұрнақтары ғана бұзады: Сьерра-дель-Тандиль (500 м-ге дейін) және Сьерра-де-ла-Вентана (1243 м).

Пампаның батысында Пампалық сьерраның шөлейтті өңірлері мен Кордильер алды аймақтарына жалғасатын жақпартасты Сьеррас-де-Кордова көтеріледі.