Қазақстан - Қытай экономикалық қатынастары
Қазақстан–Қытай экономикалық қатынастары
Қазақстан Республикасы халықаралық құқықтың дербес субъектісі ретінде қалыптасқан алғашқы күннен бастап-ақ Қытай Халық Республикасымен ұзақ мерзімді, тұрақты тату көршілік, достық және өзара тиімді ынтымақтастықты ұлттық мүддеге сай бағыт ретінде айқындады. Президент Нұрсұлтан Назарбаев Қытайдың ХХІ ғасырдағы жаһандық дамудағы ықпалы арта түсетінін атап өтіп, Қазақстан үшін Қытаймен ойдағыдай қарым-қатынас орнатудың айрықша маңызын көрсетті.
Дипломатиялық бастау
1992 жылғы 3 қаңтарда дипломатиялық қатынастар орнату туралы бірлескен мазмұндама жарияланды. Сол жылы ҚХР Алматыда елшілігін ашып, Қазақстан желтоқсанда Пекинде өз елшілігін ашты.
Ұзақ мерзімді келісімдер
1993 жылғы 18 қазанда Пекинде өткен жоғары деңгейдегі кездесуде ұзақ мерзімге арналған келісімге қол қойылып, екі ел арасындағы ресми қатынастардың орныққаны бекітілді.
Инфрақұрылым, транзит және Жібек жолы
Жібек жолының қайта жаңғыруы Қазақстанның транзиттік әлеуетін күшейтті: Тынық мұхит жағалауы мен Еуропаны байланыстыратын бағыттың Қазақстан арқылы өтуі өңірлік логистикаға жаңа серпін берді. Екі тарап қара және түсті металлургия, ауыл шаруашылығы, химия өнеркәсібі, машина жасау және көлік салаларын бірлесіп дамытуға дайын екенін білдірді.
Теміржол байланысы
Үрімжі–Достық бағыты бойынша 460 шақырымдық теміржол желісі тартылып, 1991 жылғы 1 қыркүйекте алғашқы жүк пойызы жолға шықты. Кейін Достық–Алашанькоу өткелі арқылы тасымал көлемін ұлғайту жөніндегі келісімдер жасалды.
Сауда-экономикалық база
1991 жылғы желтоқсанда сауда-экономикалық байланыстарды дамыту туралы келісім жасалды, 1992 жылғы ақпанда үкіметаралық мазмұндамаға қол қойылып, авиация, теміржол, автокөлік, ғылым мен техника бағыттары қамтылды.
Қауіпсіздік және сенім шаралары
1995 жылғы 8 ақпанда ҚХР Қазақстанның саяси тәуелсіздігі мен аумақтық тұтастығына қарсы күш қолданбау, экономикалық қысым көрсетуден бас тарту жөніндегі міндеттемелерді бекітетін келісімге қол қойды. Сондай-ақ ең өзекті мәселелердің бірі — Алматыдан шамамен 700 км қашықтықтағы Лобнор полигонындағы ядролық сынақтарға қатысты алаңдаушылық болды.
1996 жылғы шілдеде ҚХР төрағасы Цзян Цзэминь Қазақстанға алғаш рет ресми сапар жасап, жоғары деңгейдегі келіссөздер қорытындысы бойынша бірлескен декларацияға қол қойылды. Құжатта 1996 жылғы 26 сәуірдегі шекара ауданында әскери саладағы сенімді нығайту туралы келісімге жоғары баға беріліп, шекаралық өңірлерде әскери күштерді өзара қысқарту бағытында жұмысты жеделдету ниеті айтылды. Осы кезеңде Лобнордағы ядролық сынақтарға тыйым салу туралы тарихи мәлімдеме жасалғаны да аталды.
Энергетика және инвестициялар
1997 жылы Қазақстан аумағы арқылы ҚХР шекарасына дейін мұнай құбырын салу, кен орындарын игеру, экологияны жақсарту және әлеуметтік инфрақұрылымды дамыту сияқты бағыттарды қамтитын келісімдер жасалып, Қытай ұлттық мұнай компаниясының ұзақ мерзімді инвестициялық жоспарлары жарияланды.
Кеңқияқ–Атырау
2004 жылы ұзындығы 448,8 км құбыр іске қосылып, Ақтөбе мен Атырауды байланыстырды.
Атасу–Алашанькоу
2004 жылы құрылыс туралы келісімге қол қойылды (588 км), бастапқы қуаты жылына 10 млн тоннаға дейін.
Сауда өсімі
2004 жылы тауар айналымы 4,5 млрд АҚШ долларына жетті.
Сауда құрылымы және гуманитарлық өлшем
Экспорт және импорт
- Экспорт: қара және түсті металл, мыс, металл сынықтары
- Импорт: техника мен құрал-жабдықтар, тоқыма, тұтыну тауарлары, химия өнімдері, фосфор тыңайтқыштары
- 2001 жылдан бастап Қазақстан бидайы Қытай нарығына шыға бастады
Қоғамдық байланыстар
Қазіргі уақытта Қытайда 1,3 миллионға жуық қазақ тұрады. Олар негізінен Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық районының Іле қазақ автономиялық облысы аумағында және бірқатар өңірлер мен қалаларда шоғырланған.
2002 жылғы мемлекеттік сапар барысында тату көршілік, достық және ынтымақтастық туралы шартқа, сондай-ақ 2003–2008 жылдарға арналған ынтымақтастық бағдарламасына қол қойылып, екіжақты қатынастарды жүйелі дамытуға серпін берілді.
Ынтымақтастық қағидаттары
Екі ел қатынастарында егемендік пен аумақтық тұтастықты өзара құрметтеу, шабуыл жасамау, ішкі істерге араласпау, теңдік пен өзара тиімділік, бейбіт қатар өмір сүру қағидаттары басшылыққа алынды. Сонымен бірге лаңкестік, сепаратизм және экстремизмнің өңірлік қауіпсіздікке қатер екені атап көрсетілді.
Қазақстан–Ресей экономикалық қатынастары
Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында Қазақстан мен Ресей арасындағы экономикалық байланыстар күрделі жағдайда дамыды. 1991 жылдың соңында қаржылық автономияға ұмтылыс күшейген тұста екі елдің қаржы және сауда саясатын үйлестіруге бағытталған келісімдерге қол қойылды. Қазақстан өз кезегінде тәуелсіз экономикалық саясат жүргізуге талпынып, ресурстық база мен жаңа кен орындарын барлау мәселелерін күн тәртібіне шығарды.
1992 жылғы келісімдер
1992 жылғы 17 қаңтарда Мәскеуде шаруашылық қызметтегі шектеулерді жою туралы келісімге қол қойылды. 25 мамырдағы шарт өзара экономикалық ынтымақтастықтың негізін бекітті.
Есеп айырысу және валюта
1992 жылғы 23 шілдеде Алматыда өзара төлемдерді реттеу тетіктері талқыланды. Кейін Ресейдің сом аймағынан шығару саясаты ақша жүйесін қайта құру қажеттігін күшейтті.
Интеграция бағыттары
1994 жылғы 28 наурызда ынтымақтастықты тереңдету туралы шарт, 1996 жылғы 26 наурызда бірқатар мемлекеттермен интеграцияны күшейту туралы келісімдер жасалды.
Отын-энергетика және ірі жобалар
Екіжақты байланыстардың ең маңызды бағыты — отын-энергетика саласы. Энергожүйелердің қатар жұмыс істеуі, Каспий құбыр желісі консорциумы (КҚК) және Қарашығанақ газ-конденсаты кен орнын игеру секілді жобалар ынтымақтастықтың өзегіне айналды. 2001 жылы КҚК іске қосылып, 2004 жылы осы құбыр арқылы 28 миллион тонна мұнай шетелге шығарылды.
Каспий теңізінің солтүстік бөлігінің табанын бөлу туралы халықаралық хаттамаларға сәйкес Құрманғазы, Орталық және Хвалынское кеніштерінде көмірсутегі қорларын бірлесіп игеру жобалары жүзеге асырыла бастады.
Сауда және өңіраралық кооперация
2004 жылғы дерек бойынша Ресейдің 89 өңірінің 72-сі Қазақстанмен сауда-экономикалық байланыс орнатқан. Тауар айналымының елеулі бөлігі Орал өңірімен байланысты: Қазақстаннан кен, минералдық отын, мұнай өнімдері мен металдар жөнелтілсе, Ресейден метал өнімдері, станоктар, жабдықтар, химия өнімдері және отын жеткізіледі. Батыс Сібірмен өзара саудада құрылыс материалдары, темір кені, тұз, ауыл шаруашылығы өнімдері, сондай-ақ мұнай, көмір, минералды тыңайтқыштар қозғалысы басым.
2004 жылғы сауда айналымы
- Жалпы көлем
- 7,5 млрд АҚШ доллары
- Экспорт
- 2,57 млрд
- Импорт
- 4,33 млрд
Инвестиция және кәсіпорындар
Ресеймен бірлескен кәсіпорындар саны мыңнан асады. Инвестициялық қызығушылық көбіне машина жасау, түсті металлургия, жоғары технологиялы құрал-жабдықтар, ауыл шаруашылығы, шикізат және құрылыс материалдары салаларына бағытталған.
Жаһандану және нарықтық бәсеке туралы ұстаным
2002 жылғы 5 ақпанда Президент Н. Назарбаев жаһандану жағдайында шекараны жабу арқылы әлсіз өнімді «жасырудың» мәні жоқ екенін айтып, отандық компаниялардың бәсекеде шыңдалып, әлемдік нарыққа шығуы қажет екенін атап өтті. Ол нарық көлемі мен демографиялық әлеуеттің өндірістік даму үшін маңызына да назар аударды.
Қорытынды
Қорыта айтқанда, 1995–2005 жылдар аралығында Қазақстан экономикасында едәуір оң өзгерістер байқалды. КСРО тарағаннан кейін бұрынғы шаруашылық байланыстардың үзілуі экономикалық құлдырауға алып келді. 1991–1995 жылдары нарықтық экономикаға өтудің негізгі бағыттары айқындалып, экономиканы тұрақтандыруға бағытталған шаралар іске асырылды. 1995 жылдан бастап өсім үрдісі біртіндеп күшейді, оған жекешелендіру мен шетелдік инвестиция тарту саясаты ықпал етті.
Өсім көрсеткіштері (мәтіндегі деректер бойынша)
- Өнеркәсіп өнімі: 1995 ж. 1100,5 млрд теңгеден 2005 ж. 6985,2 млрд теңгеге дейін
- Ауыл шаруашылығы: 335 млрд теңгеден 606 млрд теңгеге дейін
- Экспорт: 5871,6 млрд теңгеден 12900,4 млрд теңгеге дейін
- Импорт: 3655,1 млрд теңгеге дейін өскені көрсетіледі
Құрылымдық қиындықтар және тәуелділік
Әлемдік экономикалық қатынастар жүйесіне кіру кезеңінде өндірістің қысқаруына технологиялық артта қалу, кәсіпорындардың дайын еместігі, жаңа шаруашылық жүргізу жағдайына бейімделудің баяулығы және бәсекеге қабілетсіздік әсер етті. Бұл көптеген өндірістердің тоқтауына, дәстүрлі өткізу нарықтарының жоғалуына және өндірістің құлдырауына әкелді.
Ішкі капитал мен жинақтардың жеткіліксіздігі Қазақстанның шетелдік капиталға және халықаралық қаржы институттарына тәуелділігін күшейтті. Осы тұрғыдан алғанда, экономикалық өсімнің маңызды шарттарының бірі — инвестиция тарту және оны тиімді бағыттарға жұмылдыру.
Жалпы түйін
Қазақстанның сыртқы экономикалық байланыстары, әсіресе Қытай және Ресей бағыттары арқылы, дипломатиялық негіздің беріктенуімен, инфрақұрылымдық жобалардың іске асуымен, сауда көлемінің өсуімен және қауіпсіздік бойынша келісімдердің орнығуымен сипатталады. Бұл үрдістер елдің әлемдік экономикаға ықпалдасуын тереңдетіп, ұзақ мерзімді даму мүмкіндіктерін кеңейтті.
Бастапқы мәтін аяқталмай үзілгендіктен, одан әрі нақты мысалдар мен бағалау бөлігін толықтыру қажет: әсіресе 2005 жылдан кейінгі динамика, инвестиция сапасы, өңдеуші сектордың үлесі және транзит әлеуетінің нақты нәтижелері бойынша деректермен.