Қазақша рефераттар

Республика азаматтары мүгедекке байланысты асыраушы адамынан айрылып қалу орайда және жас шамасына байланысты мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақы

Әлеуметтік саясат және бюджет ресурстары

Қазақстан Республикасында экономикалық реформалар басталған кезеңнен бері әлеуметтік бағдарланған, реттелетін ұлттық нарық жүйесін қалыптастыру мақсаты алға қойылды. Экономика дамуының әлеуметтік бағыттылығының маңызды көріністерінің бірі — елдің қаржы ресурстарын орталықтандыру және қайта бөлу.

Осы тетіктер арқылы мемлекет әртүрлі механизмдерді қолдана отырып, нақты мұқтаж азаматтарға төлемдер тағайындап, адрестік әлеуметтік көмек көрсетеді. Әлеуметтік саясат мазмұны әлеуметтік көмек пен әлеуметтік қамсыздандыруға бағытталған мемлекеттік іс-қимылдардың жиынтығымен айқындалады.

Неге орталықтандыру маңызды?

Орталықтандырылған қаржы ресурстары әлеуметтік тәуекелдер туындаған кезде мемлекеттің теңгерімді және жедел қолдау көрсетуіне мүмкіндік береді.

Қайта бөлудің рөлі

Қайта бөлу механизмі ресурстарды халықтың осал топтарына бағыттап, әлеуметтік теңсіздікті төмендетуге ықпал етеді.

Мемлекеттік реттеудің формалары

Әлеуметтік саланы қаржыландыруды нарықтық экономикадағы мемлекеттің рөлі туралы мәселелермен бірге қарастыру қажет. Мемлекеттің араласу ауқымы елдің ерекшеліктері, дәстүрлері және әлемдік экономиканың даму үрдістерімен анықталады.

1) Минималды араласу

Мемлекет негізінен қорғау функциясын атқарады, ал қайта бөлу іс-қимылы ең төменгі шығындарды қаржыландырумен шектеледі. Мұндай тәсіл әлеуметтік мәселелердің бір бөлігін мемлекеттік құралдармен шешуді күрделендіреді.

2) Тікелей емес араласу

Мемлекеттік реттеу нарықтық механизмге «кірігіп», оның қағидаттарына сүйене отырып іске асады. Бұл жағдайда мемлекет экономикалық және әлеуметтік салалар арасындағы қайшылықтарды реттеу міндеттерін айқындайды. Қазақстанда кеңінен қолданылатын үлгі — осы форма.

3) Тікелей араласу (орталықтандырылған жоспарлау)

Нарық мемлекеттің жоспарлауына бағынады, мемлекеттік ықпал өте кең болады. Бұл формада мемлекеттік шешімдер экономикалық үдерістерді айқындаушы негізгі факторға айналады.

Зейнетақымен қамсыздандыру

Қазақстан Республикасы азаматтарының зейнетақымен қамсыздандырылуға құқығы бар. Бұл саладағы мемлекеттік саясат ҚР Конституциясына сүйенеді және «Зейнетақымен қамсыздандыру туралы» заңмен реттеледі.

Заңға сәйкес 1998 жылдан бастап Қазақстанда бұрынғы ынтымақтық жүйенің орнына жинақтаушы зейнетақы жүйесі енгізілді. Сонымен қатар, 1998 жылғы 1 сәуірге дейін зейнетке шыққан азаматтарға мемлекет зейнетақымен қамтамасыз етуді кепілдендіреді.

Уәкілетті орган: Зейнетақы төлемдері жөніндегі орталық

  • Республикалық бюджет қаражаты есебінен зейнетақы төлемдерін жүзеге асыру.
  • Азаматтарға әлеуметтік жеке код беру.
  • Міндетті зейнетақы жарналарының дербестендірілген есебін жүргізу.
  • Міндетті зейнетақы жарналарын агенттерден жинақтаушы қорларға аудару.
  • Салықтық міндеттемелерді бақылауға қатысатын органдарға төлем құжаттары мен тізілімдерді ұсыну.

Зейнетақыны тағайындаудың негізгі шарттары

Зейнетақы төлемдері азаматтың жасына және еңбек өтіліне байланысты белгіленеді. Толық көлемде тағайындау үшін еңбек өтілі ер адамдарда 25 жылдан, әйелдерде 20 жылдан кем болмауы тиіс.

Толық емес төлемдер нормативтік актілерде белгіленген тәртіппен есептеледі. Зейнетақы төлемдері өмір бойы төленеді.

Есептеу қағидасы және шектеулер

Орталықтан төленетін зейнетақы төлемдері үш жыл қатарынан алынған орташа айлық табыстың 60% мөлшерінде есептеледі. Табыс құрамына еңбекақының барлық түрлері және Үкімет белгілеген өзге де табыстар кіреді.

Есептеуге алынатын табыс мөлшері тиісті жылға республикалық бюджет туралы заңда белгіленген 15 АЕК-тен аспауға тиіс, ал есептелген төлемдердің ең жоғары мөлшері 25 АЕК-тің 75%-ынан аспауы керек.

Қайтыс болған жағдайда төлем

Егер зейнетақы алушы қайтыс болса, оның отбасы мүшелеріне біржолғы төлем ретінде 15 АЕК мөлшерінде қаражат төленеді.

Жәрдемақылар және адрестік көмек

Халықты әлеуметтік қорғау жүйесінде жәрдемақылар маңызды орын алады. Азаматтар мүгедектікке байланысты, асыраушысынан айырылу жағдайында және жасына байланысты мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақылар алуға құқылы. Сонымен бірге мұқтаж азаматтарға мемлекеттік адрестік әлеуметтік көмек көрсетіледі.

Қаржыландыру көздері

Жәрдемақылар, әдетте, республикалық бюджет есебінен төленеді. Ал мемлекеттік адрестік әлеуметтік көмек төлемдері — жергілікті бюджеттер есебінен жүзеге асырылады.

Жергілікті деңгейдегі шаралар

Тұрғын үй көмегі, үйде әлеуметтік қызмет көрсету, белгілі мекенжайы жоқ тұлғаларды әлеуметтік бейімдеу, жетім балаларды және қарттар мен мүгедектерді қамқорлыққа алу сияқты қызметтер осы деңгейде көрсетіледі.

Өтініш беру тәртібі

Жәрдемақы тағайындау үшін құжаттар пакеті өтініш берушінің тұрғылықты жеріндегі әлеуметтік қорғау органына ұсынылады. Жасына байланысты жәрдемақы өтініш берген күннен бастап тағайындалады.

Мүгедектік бойынша жәрдемақы кімдерге беріледі?

Мүгедектік бойынша жәрдемақы адамның жұмыс істеген-істемегеніне, мүгедектік жұмыс кезінде немесе жұмыстан тыс уақытта болғанына қарамастан, мүгедектік белгіленген күннен бастап тағайындалады. Құқық берілетін санаттардың ішінде:

  • жедел қызметтегі әскери қызметкерлер;
  • ішкі істер органдарының қатардағы және басшы құрамы;
  • жарақат салдарынан мүгедек болған әскери қызметкерлер;
  • төтенше экологиялық жағдайлар салдарынан мүгедек болған тұлғалар.

Арнайы мемлекеттік жәрдемақы

Арнайы мемлекеттік жәрдемақы — азаматтарды әлеуметтік қорғауға бағытталған, еңбекақыға тәуелсіз төленетін ай сайынғы ақшалай төлем. Ол арнайы заңға сәйкес республикалық бюджет қаражаты есебінен жүзеге асырылады.

Бұл жәрдемақы 1998 жылғы 1 қаңтарға дейін зейнетке шыққан азаматтарға тағайындалмайды. Мөлшері — 8 АЕК, төлем зейнетақы төлемдері жөніндегі мемлекеттік орталық арқылы жүргізіледі.

Арнайы мемлекеттік жәрдемақы басқа жәрдемақы түрлеріне тәуелсіз берілуі мүмкін және заңнамалық әрі нормативтік актілермен айқындалған азаматтар санатына тағайындалады. Мөлшері айлық есептік көрсеткішке (АЕК) байланысты белгіленген коэффициенттермен есептеледі.

Міндетті әлеуметтік сақтандыру

2005 жылдан бастап Қазақстанда «Міндетті әлеуметтік сақтандыру туралы» заң қолданылады. Бұл заң міндетті әлеуметтік сақтандыруды азаматтарды әлеуметтік қорғаудың бір формасы ретінде бекітіп, оның құқықтық, экономикалық және ұйымдық негіздерін айқындады.

Маңызды қағида — әлеуметтік қамтамасыз етуге байланысты жауапкершілікті мемлекет, жұмыс беруші және жұмыскер арасында бөлу жүйесін құру.

Жинақтаушы зейнетақы қорлары: жарналар, құқықтар және міндеттер

Жинақтаушы зейнетақы қорлары, әдетте, акционерлік қоғам нысанында құрылады және уәкілетті органның келісімімен филиалдар ашуға құқылы. Міндетті зейнетақы жарнасын төлеу үшін салымшы бір ғана қорды таңдап, сол қорымен зейнетақымен қамсыздандыру туралы шарт жасасуы тиіс.

Міндетті зейнетақы жарналары

  • Ай сайынғы ұсталым: жұмыскер табысының 10%.
  • Есептеуге алынатын табыс шегі: тиісті жылға белгіленген ең төменгі жалақының 75 еселенген мөлшерінен аспайды.
  • Жарналарды есептеу мен аудару тәртібі мен мерзімдерін ҚР Үкіметі белгілейді.

Зейнет жасына жеткен тұлғалар жинақтаушы қорға міндетті жарна төлеуден босатылады.

Қорлардың құқықтары

  • Зейнетақы жарналарын жинауды жүзеге асыру.
  • Комиссиялық сыйақы алу.
  • Лицензия болған жағдайда зейнетақы активтерін инвестициялық басқаруды дербес жүргізу.
  • Салымшылардың мүдделерін қорғау және шарттарға сәйкес өзге құқықтарды іске асыру.

Қорлардың міндеттері

  • Белгіленген тәртіппен алушыларға зейнетақы төлемдерін жасау.
  • Зейнетақы қорлануы мен төлемдердің жеке есебін жүргізу.
  • Жылына кемінде бір рет және сұрау бойынша қорлану туралы ақпарат беру.
  • Қорлану туралы мәліметтердің құпиялылығын қамтамасыз ету.
  • Заңнамаға сәйкес шарттар мен міндеттемелер бұзылған жағдайда жауапкершілік көтеру.
  • Қорда инвестициялық лицензия болмаса, тиісті ұйыммен шарт жасасу.
  • БАҚ-та заңмен тыйым салынбаған ақпаратты жариялау.

Салымшылардың құқықтары

  • Зейнетақымен қамсыздандыру шарты үшін қорды таңдау.
  • Қорлану ахуалы туралы ақпарат алу.
  • Қор әрекеттерін сот тәртібімен даулауға құқылы болу.
  • Қорлануды жылына 2 ретке дейін басқа қорға немесе сақтандыру ұйымына ауыстыру.
  • Қордан зейнетақы төлемдерін алу және қорлануды өсиет ету.

Шектеулер және зейнетақы активтерін пайдалану

Қорларға тыйым салынады

  • өндірістік қызметпен айналысу;
  • уәкілетті орган белгілеген жағдайлардан басқа мүлікті сатып алу/сату;
  • сақтандыру қызметін жүзеге асыру;
  • зейнетақы активтерін кепілге қою;
  • акциялардан басқа бағалы қағаздар шығару.

Активтерді қолдану мақсаттары

  • уәкілетті орган айқындаған қаржы құралдарына орналастыру;
  • заңнамаға сәйкес зейнетақы төлемдерін жүргізу;
  • қорлануды басқа қорға немесе сақтандыру ұйымына ауыстыру;
  • қате есептелген жарналарды және өзге артық төлемдерді қайтару;
  • аудару мен төлем жүргізуге байланысты шығындарды өтеу.

Жауапкершілік қағидасы

Жинақтаушы зейнетақы қоры өз міндеттемелері бойынша салымшылар мен алушылар алдында меншікті мүлкімен жауап береді. Егер жеке зейнетақы шотындағы қорлану сомасы қордың, инвестициялық басқарушы ұйымның немесе банк-кастодианның кінәсінен азайса, бұл сома қор қаражаты есебінен толықтырылуға тиіс.

Әлеуметтік мекемелер шығындарын жоспарлау

Мемлекеттің әлеуметтік саясатын іске асыру үшін халықты әлеуметтік қорғау саласында әртүрлі мекемелер жұмыс істейді. Әр мекеме өз міндеттемелері мен төлемдері бойынша қаржыландыру жоспарын әзірлейді.

Есептеулер қандай көрсеткіштерге сүйенеді?

  • орын саны;
  • жұмыс істейтін күн саны;
  • орын-күн көрсеткіші;
  • штаттағы персонал саны.

Шаруашылық және коммуналдық шығындар

Қаржыландыру жоспарында шаруашылық және коммуналдық шығындар, сондай-ақ қажетті тауарлар мен материалдарды сатып алу шығындары қарастырылады. Оларға киім-кешек, аяқ киім, төсек-орын жабдықтары, арнайы киім, дәрі-дәрмек, медициналық құралдар және өзге де шығын материалдары кіреді.

Бұл шығындар, әдетте, белгіленген нормаларға, өткен жылдардағы нақты орындалуға және қолдағы қажеттілікке сүйене отырып есептеледі.

Тамақ және өзге нормаланатын шығындар

Мекеме түріне қарай қаржыландыру жоспарына тамақтануға арналған шығындар да енгізіледі. Барлық есептемелер бюджеттік жіктелудің экономикалық ерекшеліктеріне сәйкес бекітілген нысандар бойынша ұсынылады.

Еңбекақы қорын жоспарлау

Еңбекақыға арналған шығындар медициналық қызметкерлердің, әкімшілік-шаруашылық персоналдың және өзге қызметкерлердің айлықтары негізінде жоспарланады. Нәтижесінде барлық негізгі, қосымша және өзге төлемдер жиынтығы әлеуметтік қорғау мекемелері қызметкерлерінің еңбекақы қорын құрайды.

Еңбекақы мөлшері Үкімет бекіткен бірыңғай тарифтік кестеге сүйеніп айқындалады және арнайы нормативтік актімен реттеледі. Әлеуметтік көмек және әлеуметтік қамсыздандыру мекемелерінде, әдетте, уақыттық еңбекақы жүйесі қолданылады; қызметкерлер мемлекеттік қызмет пен қазыналық ұйымдар тізіліміндегі G санаты тобына жатады.