Жасөспірімдік жастың бір ерекшелігі
Жасөспірімдік жас: ішкі әлемнің оянуы және ата-ананың рөлі
Жасөспірімдік жас — адамның өміріндегі ең сындарлы кезеңдердің бірі. Дәл осы уақытта бала алғаш рет өз ішкі жан дүниесіне үңіліп, бойында болып жатқан өзгерістерді байқай бастайды. Алайда өзгерістердің себептері мен мағынасы әрдайым түсінікті бола бермейді. Сондықтан бұл кезеңнің физиологиялық және психологиялық мәнін ескеріп, балаңызға қолдау мен нақты көмек көрсету маңызды.
11–13 жасқа дейін және дағдарыс кезеңіндегі айырмашылық
11–13 жасқа дейін бала үшін сыртқы орта ерекше маңызды болады: ол әлемді қызығушылықпен танып, қиялы мен эмоциясын белсенді қосады.
Ал жасөспірімдік дағдарыс басталғанда, назар біртіндеп ішкі әлемге ауысады. Бала өз толғаныстарына үңіліп, айналасындағы адамдар арасында өз орнын, беделін және бірегей болмысын түсінгісі келеді.
Физиологиялық өзгерістер: өсім, гормондар, көңіл-күй
Жасөспірімдік шақта ағзада өсу және жыныстық гормондар белсенді бөлінеді. Соның нәтижесінде бой мен салмақ артады, жыныстық жетілу белгілері күшейеді, көңіл-күй құбылып, эмоциялық тұрақсыздық байқалуы мүмкін. Бұл — табиғи процесс, бірақ бала үшін ол кейде түсініксіз әрі ауыр сезіледі.
Жиі кездесетін психологиялық белгілер
Бұл кезеңдегі физиологиялық және психологиялық өзгерістер көбіне төмендегі мінез-құлық пен сезімдерге әкеледі:
- Өз келбетіне, сыртқы бейнесіне қызығушылықтың артуы
- Тәуелсіздікке, еркіндікке ұмтылу
- Құрбыларымен топтасуға бейімділік
- Жыныстар арасындағы қарым-қатынасқа жоғары қызығушылық
- Жалғызсырау сезімі
- Жеке кеңістікке қажеттілік және оны қызғанышпен қорғау
- Кесіп айту, үзілді-кесілді пікір білдіру
- Қаталдық көрсету арқылы ренішін білдіру
Қарым-қатынастағы негізгі қағида: қысым емес, ынталандыру
Жасөспірім болып жатқан оқиғаларды және ата-ана талаптарын өзінің қалыптасып келе жатқан санасы арқылы қабылдайды. Бала бір іспен айналысып отырғанда, оны басқа нәрсеге күштеп ауыстыру көбіне нәтиже бермейді.
Оның орнына ынталандыру, түсіндіру кезінде дұрыс сөз табу, сабыр сақтау маңызды. Ашумен айтылған ауыр сөздер реніш пен түсініспеушілікті күшейтеді, ал мәселені шешпейді.
Маңызды ескерту: тыныш әңгіме ғана емес, ата-ананың күнделікті іс-әрекеті мен үлгісі де шешуші рөл атқарады. Бала тұлға ретінде көбіне көргенін қайталайды.
Отбасындағы атмосфера — болашақ өмірдің үлгісі
Әр ата-ана баласының өз теңін тауып, бақытты отбасы құруын қалайды. Бірақ тек қалау жеткіліксіз: бала үйдегі оқиғаларды, сөздерді, қатынастарды санасына сіңіріп өседі.
Отбасындағы қарым-қатынас — баланың ересек өмірдегі мінез-құлқы мен өзара сыйластық мәдениетінің негізі. Махаббат тек құшақтау мен маңдайынан сүюмен шектелмейді; ол — құрмет, қолдау, әділдік және диалог.
Жыныстар арасындағы қарым-қатынас туралы әңгіме
Бала жыныстар арасындағы қатынас туралы ойлана бастағанда, мәселені тек сексуалдық қызығушылық ретінде қарастырмай, түсіністік пен сүйіспеншілік негіздерін де түсіндіру қажет.
Интимдік тақырыптағы әңгіме уақытында, қысқа әрі нақты, құпиясыз (бірақ жасына сай) берілуі керек. Сенімді диалог құрып, физиологиялық сұрақтарға сабырмен жауап берген жөн.
Денсаулық және өзін-өзі қабылдау
Жасөспірімдік кезең барлық салаға өзгеріс әкеледі, соның ішінде денсаулықта да байқалады. Бөртпелердің пайда болуы, шаштың майлануы (май және жыныстық бездердің белсенді жұмысынан) бала үшін қосымша уайымға айналуы мүмкін.
Қыздар мен ұлдарда жыныстық жетілу белгілері күшейген сайын, эмоциялар да жиі құбылады. Сезімталдық артып, өзіне қойылатын талап жоғарылайды.
Эмоциялар мен қызығушылықты қолдау
Осы кезеңде бала жаңа бір іспен айналысуды бастауы мүмкін. Сол қызығушылығын қолдау маңызды: қабілет эмоциямен бірге дамиды.
Кейде ол түндерін жылаумен өткізуі де ықтимал. Мұндай сезімдер күрделі болғанымен, эмоциясыз тұлғалық қалыптасу толық болмайды. Бастысы — баланы эмоциясы үшін ұялтпау, оған қауіпсіз әрі қабылдайтын орта құру.
Достар, мектеп ұжымы және әлеуметтік тәжірибе
Жасөспірім өмірінде мектеп ұжымы, достары, әсіресе жасөспірімдік жастың соңғы кезеңінде, үлкен рөл атқарады. Ата-анамен қарым-қатынас жақсы болғанның өзінде, олар құрбылардың орнын толық алмастыра алмайды.
Бұл — ересек өмірдегі алғашқы шынайы тәжірибе: қуаныш, реніш, таңдау, жауапкершілік. Көп жағдайда бала басымдықтарын да достары арқылы қалыптастырады.
Сондықтан оған ұжыммен араласуға көмектесіңіз: маңызды сұрақтарын тыңдап, қажет жерінде бағыт беріңіз, бірақ оның орнына шешім қабылдауға асықпаңыз.
Қауіп белгілері және жауапкершілік
Әлеуметтанушылардың кей зерттеулерінде бұл кезеңде әр оныншы жасөспірім өзіне қол жұмсау туралы ойлануы мүмкін екені айтылады. Әр бесіншісі «Ештеңе жақсы емес, үмітім үзілді, жылай бергім келеді» деген мазмұндағы сөздерді айтуы ықтимал.
Егер бала ұзақ уақыт бойы тұйықталып, үмітсіздік, қорқыныш, жалғыздық туралы жиі айтса, немесе өзін-өзі жарақаттау туралы ишара берсе — бұл дабыл. Мұндайда мектеп психологына, отбасылық психологқа немесе медициналық маманға жедел түрде жүгінген дұрыс.
Жасөспірімнің «жауына» айналмау үшін 4 қағида
-
1
Шынайы болыңыз, «ойнамаңыз»
Жағдай мен көңіл-күйге қарай икемделе алатыныңызды көрсетіңіз. Баланың пікіріне құлақ асып, оның тұлғасын құрметтеңіз.
-
2
Бұйрық пен айқай нәтиже бермейді
«Жетекшілік ету» стилінің уақыты өтіп кетті. Айғаймен ұрысу көбіне қарсыласуды күшейтеді. Оның орнына сабырлы, ұстамды болып, нақты әрекетіңізбен ықпал етіңіз.
-
3
Дәлелдеуге ұмтылысын түсініңіз
Жасөспірімдік шақтың бір ерекшелігі — өз ісінің дұрыстығын дәлелдеуге тырысу. Кейде балаңызбен бірге тәуекелді ақылмен бағалап, оны жалғыз қалдырмай, жақын екеніңізді сездіріңіз.
-
4
Әзіл мен оптимизмді сақтаңыз
Жасөспірім кей оқиғаларды трагедия ретінде қабылдауы мүмкін. Мұндайда орнымен айтылған әзіл көмектеседі. Бірақ баланың сезімін мазақ етпеңіз — әзілді адамның өзіне емес, жағдайға бағыттаған дұрыс.
Қосымша ресурстар
Тақырыпты тереңірек зерттеу үшін интернеттен материалдарды қарастыруға болады. Іздеу жүйелерінде «жасөспірімдер», «жасөспірімдік жас», «жасөспірім дағдарысы» сияқты кілт сөздерді пайдаланыңыз.