Штамп аспаптарын жасауға арналған легірленген болаттар
Аспап жасайтын болаттарға қойылатын талаптар
Аспап жасайтын болаттардың қаттылығы, тозуға төзімділігі, беріктігі және жылуға төзімділігі жоғары болуы қажет. Мұндай болаттардан кескіш аспаптар, соғу штамптары және өлшеуіш аспаптар жасалады.
Кескіш аспаптарға арналған болаттар
Аз легірленген аспаптық болаттар
Кесу кезінде кескіш аспаптың кесу қыры 500–900 °C-қа дейін қызады. Дегенмен аз легірленген аспаптық болаттардың жылуға төзімділігі әдетте 300 °C-тан аспайды.
Тез кескіш болаттар (жоғары легірленген)
Тез кескіш болаттар жоғары легірленген аспаптық болаттарға жатады. Негізгі легірлеуші элементі — вольфрам. Кең тараған маркалары: Р18, Р12, Р6М3Ф2, Р18Ф2, Р9К5, Р12Ф3, Р18Ф2К5, Р4, Р7Т.
Ескерту: «Р» әрпі «рапид» — «жылдам» сөзінен алынған.
Кесу қасиеттеріне байланысты тез кескіш болаттар үш топқа жіктеледі:
- қалыпты өнімділікті;
- көтеріңкі өнімділікті;
- өнімділігі төмен.
Қалыпты өнімділікті болаттарға Р18, Р9, Р18Ф2, Р6М3Ф2 маркалары жатады.
Өнімділігі төмен топтағы болаттардың жылуға төзімділігі 600 °C-ке дейін жетеді. Бұл топқа Р4 және Р7Т жатады.
Бұл болаттардың жоғары кескіш қасиеттері термиялық өңдеуден — шынықтыру мен босаңдатудан кейін қалыптасады. Құрылымы бойынша олар ледебуритті класқа жатады.
Тез кескіш болаттардың жылу өткізгіштігі өте төмен, сондықтан қыздыру сатылы түрде жүргізіледі: аспап алдымен 500–600 °C температурада тұзды астауда қыздырылып, кейін 800 °C-қа дейін жеткізіледі.
Шынықтырылғаннан кейін болаттың құрылымы мартенситтен және қалдық аустениттен тұрады.
Штамп аспаптарына арналған легірленген болаттар
Штамп аспаптарын жасауға арналған легірленген болаттардың қаттылығы мен тозуға төзімділігі жоғары болады. Суықтай штамптау үшін қолданылатын болаттар осы қасиеттермен қатар, термиялық өңдеу кезінде деформациясының аз болуын қамтамасыз етуі тиіс, өйткені деформация штамп өлшемдерінің өзгеруіне әкеледі.
Жалпы штамптарға қолданылатын маркалар
Штамп жасау үшін мына маркалар қолданылады: Х, Х9, 9ХС, Х12М, ШХ15, ХВ2, Х12Ф, ХГ3СВ.
Соққы күштері әсер ететін жағдайда
Егер штампқа соққы күштері әсер етсе, тұтқырлығы жоғары болаттар қолданылады: 4ХС4, 4ХВС, 5ХНМ, 5ХГМ.
Тозу мен жоғары қысым жағдайында
Егер штамптар тозу мен қысым жағдайында жұмыс істесе, оларды көбіне Х12, Х12Ф, ХГ3СВ болаттарынан жасайды.
Өлшеуіш аспаптарға қойылатын талаптар
Өлшеуіш аспап өз пішіні мен өлшемін ұзақ уақыт сақтауы керек. Ол үшін оның беріктігі, қаттылығы, тозуға төзімділігі жоғары, ал сызықтық ұлғаю коэффициенті төмен болуы талап етіледі.