Республиканың индустриялық дамуы

Өнеркәсіптің қоғамдағы орны

Өнеркәсіп — қоғамдық өнім мен ұлттық табыстың басым бөлігі қалыптасатын материалдық өндіріс саласы. Халық шаруашылығының жоғары сапалы өнімге деген сұранысын қанағаттандыру деңгейі, техникалық қайта жарақтану, өндірістің барлық салаларын жедел дамыту және мемлекеттің қорғаныс қабілеті өнеркәсіптің жетістіктерімен тығыз байланысты.

Негізгі нәтижесі

Ұлттық табыстың елеулі бөлігі өндірісте жасалады.

Әсері

Техникамен жарақтану мен өнім сапасы өседі.

Стратегиялық маңызы

Экономика тұрақтылығы мен қорғаныс әлеуетін күшейтеді.

Кеңестік дәуірге дейінгі кезең

Кеңестік дәуірге дейін Қазақстандағы өнеркәсіп негізінен қарапайым еңбек құралдарын пайдаланатын ұсақ кәсіпшіліктер, шеберханалар мен цехтар түрінде дамыды.

1913 жылғы өндіріс көлемі

Мұнай: 118 мың т
Көмір: 0,1 млн т

Индустрияландырудың қарқындауы (1928–1940)

Кеңестік кезеңде өнеркәсіпті дамыту үдерісі жеделдей түсті. Алғашқы бесжылдықта (1928–1932) өнеркәсіпке 90 млн сом күрделі қаржы бөлінді — бұл алдыңғы тоғыз жылдағыдан 2,5 есе көп еді. Соның нәтижесінде әр жылдағы орташа өсім 17% болды.

2-бесжылдық (1932–1937)

Өнеркәсіп өнімінің жылдық өсімі орта есеппен 19,5% болды. Осындай қарқын 3-бесжылдықтың алғашқы үш жылында да сақталды.

1933–1940 жылдардағы ірі жобалар

Шымкент қорғасын зауыты, Балқаш мыс қорыту зауыты, Ақтөбе химия комбинаты іске қосылды.
Қарағандыда көмір шахталары кешені, мұнай құбырлары, электр станциялары салынды.
Жеңіл және тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары кеңейді.

Бұл кезеңде өнеркәсіпті дамытуға 446 млн сом жұмсалды — 1920–1932 жылдармен салыстырғанда 3,4 есе көп. Нәтижесінде өнеркәсіп өнімінің көлемі ауыл шаруашылығы өнімінен асып түсті.

Екінші дүниежүзілік соғыс жылдарындағы міндеттер

Соғыс жылдары Қазақстан өнеркәсібі үш маңызды міндетті қатар шешті:

Көшірілген кәсіпорындар

КСРО-ның батыс өңірлерінен көшірілген фабрикалар мен зауыттарды қабылдау, орналастыру және іске қосу.

Жаңа объектілер

Өнеркәсіпті одан әрі дамыту, қуаттарды ұлғайту және жаңа өндіріс нысандарын салу.

Майдан сұранысы

Майдан қажеттілігіне сай кәсіпорындардың өнім номенклатурасын қайта қарау.

Соғыстан кейінгі қайта құру және өсім (1946–1965)

4–5-бесжылдық (1946–1950)

Республика өнеркәсібі бейбіт жағдайға бейімделіп қайта құрылды. Өнеркәсіп өнімі 70%-ға өсті. 1946 жылы КСРО халық шаруашылығын қалпына келтіру және дамытуға арналған төртінші бесжылдық жоспары қабылданып, ауыр өнеркәсіпті дамытуға, жаңа теміржол желілерін салуға және ауыл шаруашылығын көтеруге елеулі қаржы бөлу қарастырылды.

Басқару жүйесі бейбіт режимге көшірілді: Мемлекеттік Қорғаныс комитеті таратылды, 8 сағаттық жұмыс күні қалпына келтірілді, артық жұмысқа мәжбүрлеу шектелді. Алматыдағы Киров атындағы зауыт пен Алматы ауыр машина жасау зауыты бейбіт өнім шығаруға кірісті.

1951–1955: өндіріс көлемінің жаңа серпіні

Бұл бесжылдықта өнеркәсіп өнімі 82%-ға артты. Темір кені, болат, көмір, электр энергиясы, машиналар мен механизмдер, сондай-ақ халық тұтынатын тауарлар өндірісі жедел қарқынмен дамыды.

Әлеуметтік-ұйымдастырушылық ерекшеліктер

Кәсіпорындар арасында социалистік жарыс кең өріс алды, озық еңбек тәсілдері насихатталды, үздіктер марапатталды. Қарағанды көмір бассейнінің кеншілері елеулі нәтижелер көрсетті.

1946–1951 жылдардағы ірі өндірістік нәтижелер

Теміртау

Үш прокат станы және екі мартен пеші іске қосылды.

Ақтөбе

Ферроқорытпа зауытының үшінші кезегі пайдалануға берілді.

Өскемен

1947 жылы қорғасын-мырыш комбинаты алғаш рет мырыш шығарды.

Балқаш

Мыс қорыту зауытының қуатын арттыру жалғастырылды.

Көмір және мұнай өндірісінің кеңеюі

1954 жылдан Екібастұз бассейнінде қалың қабаттардан көмір өндіру басталды.
1965 жылы Екібастұзда 14,3 млн тонна көмір өндірілді.
1950 жылы мұнай өндіру соғысқа дейінгі деңгеймен салыстырғанда 52%-ға артты.

Жеңіл және тамақ өнеркәсібі

Бұл кезеңде жеңіл және тамақ өнеркәсібі де дамыды: 1960-жылдардың соңына қарай тамақ өнеркәсібінде 40-тан астам жаңа кәсіпорын іске қосылды. Алайда сала үлесі жалпы өнеркәсіп өндірісінің шамамен 17%-ын ғана құрап, әрі қарай жаңғыртуды талап етті.

Семейдегі май зауыты қайта жабдықталды, Петропавлдағы Комсомол тігін фабрикасы өнім бере бастады, Жамбыл (қазіргі Тараз), Қызылорда және Павлодар қалаларында тері зауыттарының құрылысы аяқталды.

Кадр, урбандалу және әлеуметтік қиындықтар

Өнеркәсіптің қарқынды дамуы жаңа мамандарға сұранысты өсірді. Еңбек резервтері жүйесі бір бесжылдық ішінде экономикаға қажетті 50 мың жұмысшы даярлады, бірақ бұл өсіп отырған қажеттілікті толық өтей алмады. Жұмыс күші республикадан тыс өңірлерден де тартылды (әсіресе Қарағанды, Шымкент, Жамбыл, Ақмола және Алматыда).

1945: Жұмысшы және қызметкерлер: 1 044 мың; Өнеркәсіпте: 304 мың
1950: Жұмысшы және қызметкерлер: 1 403 мың; Өнеркәсіпте: 366 мың

Қала халқының үлесі өсіп, 1959 жылы 44%-ға жетті. Ел картасында 15 жаңа қала және 86 қала типтес кент пайда болды. Алайда ауыр өнеркәсіпте күш пен ресурстың шектен тыс шоғырлануы әлеуметтік инфрақұрылымға қысым түсірді.

Тұрмыс қиындықтары

Тұрғын үй тапшылығы сақталды: көптеген жұмысшылар жатақханада, кейбірі вагондар мен палаткаларда тұрды. Тауар мен азық-түлік жетіспеушілігіне қарамастан, жоспарды орындау үшін жұмыс уақыты созылып, демалыссыз еңбек ету жиі кездесті.

Жаңа қуаттар мен аумақтық кешендер (1956–1975)

6-бесжылдықта (1956–1960) және 7-бесжылдықта (1961–1965) өндірістің құрылымын түбегейлі өзгертетін жаңа қуаттар іске қосылды. Қарағанды металлургия зауыты мен Соколов–Сарыбай кен байыту комбинатының жұмысқа кірісуі қара металлургияның негізін қалап, оны одан әрі дамытты.

Салалар бойынша кеңею

Түсті металлургияда жаңа ірі кәсіпорындар іске қосылды.
Көмір өнеркәсібінде жаңа технологиямен жабдықталған оннан астам шахта мен қима іске қосылды.
Химия өнеркәсібі Ақтөбе хром қосындылары зауыты, Қарағанды синтетикалық каучук зауыты, Қаратау кен-химия комбинаты сияқты нысандармен толықты.
Маңғыстау мұнайлы аймағын игеру басталды; шығыс, солтүстік және оңтүстікте жаңа зауыттар салынды.

Аумақтық-өндірістік кешендер

Павлодар, Жамбыл және Маңғыстау облыстарында аумақтық-өндірістік кешендер қалыптаса бастады. 8-бесжылдық (1966–1970) және 9-бесжылдық (1971–1975) кезеңдерінде өнеркәсіп өнімінің өсу қарқыны 2,2 есе болды.

Кеш кеңестік кезең: ауқымның ұлғаюы (1976–1990)

10-бесжылдық (1976–1980)

Өнеркәсіп өнімінің өсімі 18%-ға артты. Электр энергетикасы, химия және мұнай-химия, машина жасау, металл өңдеу салалары жедел дамыды.

1980 жылы өнеркәсіп өнімінің елеулі бөлігі осы салаларға тиесілі болды.

1980-жылдардың аяғындағы көрсеткіш

1928 жылмен салыстырғанда өнеркәсіп өндірісінің көлемі 265 есе өсті. Өнімнің шамамен 75%-ы “А” тобына — өндіріс құрал-жабдығын өндіруге тиесілі болды.

11-бесжылдық (1981–1985)

Өнеркәсіп өнімінің көлемі 19,4%-ға өсті. Павлодар–Екібастұз, Қаратау–Жамбыл, Маңғыстау аумақтық-өндірістік кешендерінің маңызы артты.

Іске қосылған ірі нысандар (1981–1985)

Шамамен 400-ге жуық ірі өнеркәсіп орны іске қосылды. Олардың қатарында:

Екібастұз 1-МАЭС және “Восточный” көмір қимасы.
Қарағанды кен-металлургия комбинатындағы қаңылтыр цехы.
Шымкент мұнай өңдеу зауыты.

12-бесжылдық (1986–1990): ресурстық база мен өңдеу салалары

Бұл кезеңде Екібастұзда бүкілодақтық энергетика орталығы қалыптасты, оңтүстікте фосфор өндірісі өркендеді, ал батыста мұнай базасын күшейту, мұнай-газ, полиметалл және темір кені бойынша жаңа кен орындарын игеру жұмыстары жүргізілді.

Минералдық тыңайтқыштар, түсті және қара металдар өндіру бағытында республиканың одақтық деңгейдегі маңызы арта түсті.

Қорытынды: өсім мен оның құны

Қазақстан өнеркәсібі ХХ ғасырда ұсақ кәсіпшіліктер деңгейінен бастап, ірі металлургия, энергетика, мұнай-химия, машина жасау сияқты салалары бар көпсалалы жүйеге дейін өсті. Бұл серпін экономиканың құрылымын өзгертіп, урбандалуды күшейтті, өндірістік қуатты арттырды. Алайда әлеуметтік инфрақұрылымның (әсіресе тұрғын үй мен тұрмыс қызметінің) өндіріс қарқынына ілесе алмауы еңбек адамдарының күнделікті өміріне салмақ түсірді.