Ағартушылық қаруы
Ағарту дәуірі: ақыл-парасатқа негізделген жаңа мәдениет
Ағарту дәуірі мәдениеттің жаңа типіне көшуді аяқтады. Жаңа мәдениет «жарық көзін» сенімнен емес, ақыл-парасаттан іздеді (француз тіліндегі lumière — «жарық»). Әлем мен қоғам туралы білімнің тірегі ретінде экспериментке сүйенген ғылым, философия және реалистік бағыттағы өнер алға шықты. XVIII ғасыр адамдары өз уақытын «ақыл-парасат пен ағарту ғасыры» деп атады.
Шіркеу авторитетіне және күш-құдіретті дәстүрлерге сүйенген ортағасырлық түсініктер сынға ұшырады. Сенімге емес, ақылға негізделген білімге ұмтылыс тұтас ұрпақты қамтыды: талқылауға тұрарлық кез келген мәселе ақыл-парасат құралдарымен айқындалуы тиіс деп есептелді. Осылайша өмір сүру мен ойлаудың жаңа бейнесі қалыптасып, мәдениеттің көркем сана-сезімі түбегейлі өзгерді.
Негізгі ұстанымдар
- Білімсіздік, наным-сенім мен ырымшылдық — қоғамдық зұлымдықтардың басты себептері.
- Ғылыми және философиялық ізденіс, ойлау еркіндігі — мәдени әрі әлеуметтік прогрестің жолы.
- Қоғамдық теңдік пен жеке бостандық идеялары — дәуірдің өзегі.
Үшінші сословие және қоғамдық ойдың жаңғыруы
Қоғамдық теңдік және жеке бас бостандығы идеясын үшінші сословие белсенді қолдады. Осы ортадан көптеген гуманистер шықты. Үшінші сословие — дәулетті буржуазия мен либералды мамандық иелерінен құралған орта: олардың капиталы, кәсіби және ғылыми білімі, ортақ идеялары мен рухани ұмтылысы болды.
Бұл сословиенің дүниетанымы ағарту қозғалысында айқын көрінді: мазмұны жағынан антифеодалдық, рухы бойынша революциялық сипат алды. Қоғамдық пікір енді тек сарай қабырғасында қалыптаспай, үйірмелер мен салондарда дамыды; Париждің философиялық салондары сәнге айналып, онда Вольтер, Дидро, Руссо, Гельвеций, Юм, Смит сияқты ойшылдар бас қосты.
Өнердегі бетбұрыс: реализмге қарай қадам
Эстетикалық санада да радикалды өзгерістер жүрді. XVII ғасырдың негізгі шығармашылық принциптері — классицизм мен барокко — XVIII ғасырда жаңа сипат алды: өнер нақты дүниені бейнелеуге көбірек назар аударды. Суретшілер, мүсіншілер, жазушылар бұл шындықты картиналар мен мүсіндерде, повестер мен романдарда, пьесалар мен спектакльдерде қайта жандандырды.
Реалистік бағыт жаңа шығармашылық әдістердің қалыптасуына негіз болды. Сонымен қатар XVIII ғасырда бірыңғай «ортақ стиль» сақталмай, рококо, сентиментализм, предромантизм сияқты жаңа ағымдар пайда болды. Дәуір өнері стильдік формалардың нағыз энциклопедиясына айналды.
Классицизм
Рационалистік ойға, биік адамгершілік нормаларға сай келді; алайда күнделікті өмірге қызығушылық оны шектей бастады.
Рококо
Француз ақсүйектер ортасында қалыптасқан нәзік, ойын-сауыққа бейім сәндік стиль; «рокайль» — раковина пішінді иірім формалармен байланысты.
Сентиментализм және предромантизм
Ішкі әлемге, сезім мен көңіл күй реңктеріне ден қойып, кейінгі романтизмнің тууына жол ашты.
Ағартушылық философия мен әдебиет: идеяның халыққа тарауы
Джон Локк: бостандық идеясының негізі
Ағартушылық философияның негізін қалаушылардың бірі — философ-материалист, либерализм доктринасын жасаушы, психолог және педагог Джон Локк (1632–1704). Ол педагогиканы жеке тұлғаны зерттейтін ғылым ретінде қарастырып, сана-сезім психологиясына сүйене отырып таным теориясын құрды. Локк алғашқылардың бірі болып адамның табиғи құқықтарына сүйенген сөзсіз жеке бостандық идеясын тұжырымдады.
Жазушы-философ феномені және жаңа оқырман
Ғасырдың ұлы идеялары әдебиет арқылы көпшілік санасын баурап алды. Ағартушылық әдебиет жаңа оқырманның қалыптасуына ықпал етіп, өздігінен білім алуға құштарлықты арттырды. Ағартушылық жазушылары өздерін «философтар» деп атады, ал олардың еңбектері қайта-қайта басылып, кең тарады.
Салон мәдениеті және баспа ықпалы
Париж салондары қоғамдық пікірдің маңызды орталығына айналды. 1717–1724 жылдары Вольтердің жарты миллион томы, Руссоның шамамен миллион томы басылып шыққаны ағартушылық мәтіндердің қаншалықты сұранысқа ие болғанын көрсетеді.
Вольтер және Руссо: қозғалыстың екі қыры
Вольтер (шын аты Франсуа Мари Аруэ, 1694–1778) Еуропа ағартушыларының көшбасшысы саналды. Көп жағдайда рационалистік қозғалыс оның қызметімен теңестіріліп, «вольтерлік» деп аталды.
Ағартушылықтағы демократиялық бағыт ең радикалды ағартушы Жан-Жак Руссоның (1712–1778) есімімен «русоизм» деп аталды. Ол Француз революциясын рухани тұрғыда дайындаушылардың бірі болды: әлеуметтік теңсіздіктің себебін жеке меншіктен іздеді, республикалық-демократиялық тәртіптерді қорғады, халықтың монархияны тақтан түсіру құқығын негіздеді. Оның педагогикалық идеялары «Эмиль, немесе тәрбие туралы» роман-трактатында айқын көрінді.
Ұлы энциклопедия: білімді біріктірген жоба
Ғасырдың ірі оқиғаларының бірі — Ұлы энциклопедияның жарыққа шығуы. Ол ағартушылардың шашыраңқы білімін бір арнаға тоғыстырып, жүздеген түсіндіруші мен насихаттаушының күшін біріктірді. Жобаның редакторы әрі «жаны» — Дени Дидро (1713–1784) болды.
Дидро түсіндірме сөздікке философия, саясат, грамматика, риторика, мораль, эстетика, механика бойынша мақалалар жазды. Мыңнан астам мақаласын техника мен технология мәселелеріне арнап, технологияны қоғамның мәдени дамуымен байланыста қарастырды және еңбекке құрмет идеясын орнықтырды.
Ғылым, өндіріс және рационалистік дін
XVIII ғасырдың 60-жылдарынан бастап өнеркәсіптік төңкеріс басталды: мануфактуралық өндіріс машиналық кезеңге өтіп, ірі капиталистік өндірістің материалдық-техникалық негізі қалыптасты. Бұл өзгерістер қоғам өмірінің барлық саласына — өнеркәсіпке, саясатқа, идеологияға, мәдениетке — қуатты әсер етті. Алғаш рет ғылым жетістіктерін өндіріске жүйелі түрде қолдану тәжірибесі орныға бастады.
Ағартушылар қоғам мен өндірісті ғылыми қорытындылар негізінде қайта құруға ұмтылды. Сонымен бірге Құдайдың бар екенін ақыл-парасат арқылы дәлелдеуді мақсат еткен деизм кең тарады: діни-шіркеу міндеттерін толық мойындамай-ақ, Құдай болмысын қорғауға тырысты. Рационалистік дін ырымшылдықпен күресіп, ғасыр ортасында Еуропаның бірқатар елдерінде соттар сиқыршылық бойынша айыптау істерінен бас тарта бастады.
Әдебиет пен театр: тәрбиелеу идеясынан жаңа жанрларға дейін
Қоғамдық ойдың жаңа атмосферасы көркем шығармашылықтағы жанрлар арасындағы қатынасты өзгертті. Ағартушылықтың басты құралы — әдебиеттің маңызы бұрынғы дәуірлермен салыстырғанда айтарлықтай артты. Публицистикада қысқа, өткір тілді брошюралар кеңінен қолданылды, ал философиялық идеяларды көпшілікке түсіндіру үшін роман мен повесть, хат түріндегі шығармалар тиімді болды.
Роман арқылы ойлау: Дефо мен Свифт
Даниель Дефоның (1660–1731) «Робинзон Крузо» романы ағартушылықтың «тамаша құрылыс» туралы армандарын көркем бейнеге айналдырды. Робинзон туралы кітап — өркениеттен алшақта, табиғат аясында рухани қайта туу мен өз-өзіңді қалыптастырудың тарихы.
Джонатан Свифт (1667–1745) «Гулливердің саяхаттары» арқылы ағылшын қоғамын өткір сатирамен әшкереледі: сарай интригалары, жағымпаздық, тыңшылық, партиялардың мағынасыз тартысы Лилипут елі арқылы гротескке айналды.
Драматургия: сахнадағы қоғамдық тәрбие
Ағартушылар өнердің басты міндеті — адамды қайта тәрбиелеу деп білді; сахнадан ақыл айту ең тиімді сендіру формасы саналды. Дегенмен ерте ағартушылықтағы классицизм канондары драматургияның тақырыптық және кейіпкерлік аясын шектеді. Соған қарамастан XVIII ғасыр әлем әдебиетіне Шеридан, Вольтер, Дидро, Бомарше, Лессинг, Гете, Шиллер, Гольдони сияқты тұлғаларды сыйлады.
Пьер Огюстен Бомаршенің (1732–1799) «Севиль шаштаразы» және «Ессіз күн немесе Фигароның үйленуі» комедиялары әлеуметтік сатираның қуатын көрсетті. Италияда Карло Гольдони (1707–1793) мінездер комедиясын қалыптастырып, сословиелік теңдік идеясын пьесаларында анық танытты. Англияда Ричард Бринсли Шеридан (1751–1816) қоғамның екіжүзділігін әшкереледі.
Кескіндеме: рококодан жаңа классицизмге дейін
Рококо: ақсүйектер талғамының айнасы
Францияда рококо стилі айқын әрі жүйелі дамыды. Сарай мәдениетінде қатаң этикеттің орнын жеңіл атмосфера, ләззат пен ойын-сауықты көксеу басты. Бұл стильдің қалыптасуына сарай маңындағы орта мен мадам Помпадур ықпалы ерекше болды.
Рококо кескіндемесінің бастауында Антуан Ватто (1684–1721) тұрды: ол барокконың әсірелеуінен арылып, табиғи сезімді ақтауға ұмтылды. Кейін Франсуа Буше (1704–1770) рококодағы мәнерлілік пен эротиканы күшейтті; бұл үшін оны ағартушы-моралистер сынға алды.
Ағартушылар суретшілерді үшінші сословиенің тұрмысын бейнелеуге шақырды. Осы бағытта Жан Батист Симеон Шарден (1699–1779) мен Жан Батист Грез (1725–1805) ерекше көрінді: олардың тұрмыстық сахналары сол кездегі Францияның әлеуметтік шындығын дәл жеткізді.
Жаңа классицизм және революциялық пафос
Француз революциясы кезеңінде өнерде жаңа классицизм үстемдік етті. Бұл XVIII ғасыр классицизмі бұрынғысының «жалғасы» емес, принципті түрде жаңа тарихи-көркем құбылыс болды. Оның басты белгілері: антикаға норма мен үлгі ретінде қарау, сезімнен борыштың басым болуы, стильдің жоғары дерексіздігі, ақыл-парасат, тәртіп және үйлесім пафосы.
Бұл бағыттың кескіндемедегі жетекші өкілі — Жак Луи Давид (1748–1825). Оның «Горацийлер анты» картинасы республикалық көзқарастардың көркем символына айналды.
Гойя және Хогарт: қоғамға өткір көзқарас
Испан суретшісі Франсиско Гойя (1746–1828) Еуропа романтизмінің қалыптасуына ықпал еткен жаңа көркем сезімталдықты ашты. Оның 1793–1797 жылдары жасалған 80 парақтан тұратын «Каприччос» офорттар сериясы испан қоғамына арналған сатира ретінде жиі түсіндіріледі, бірақ серияның мәні символикалық әрі көпқабатты.
Англияда XVIII ғасырдың бірінші жартысында Уильям Хогарт (1697–1764) реалистік кескіндеменің бастаушысы болды: ол ақсүйектер әдетін, азғындықты, ысырапшылдықты, сатылғыш сот жүйесін бейнеледі. Джошуа Рейнольдс (1723–1792) портретке психологиялық мінездеме енгізсе, Томас Гейнсборо (1727–1788) адамның ішкі әлемін нәзік жеткізе отырып, портретті пейзаждық сезіммен байытты.
Музыка: рухани әлемнің жаңа тілі
XVIII ғасыр музыкасы өзге өнер салаларымен қатар биік деңгейге көтерілді. Ақсүйектік мазмұндағы музыкалық концепциялармен қатар жаңа формалар — фуга, симфония, соната — кең өріс алды. Иоганн Себастьян Бах, Георг Фридрих Гендель, Кристоф Глюк, Франц Йозеф Гайдн, Вольфганг Амадей Моцарт — осы ғасыр музыкасының шыңында тұрған тұлғалар.
Музыканың дербес өнер ретінде гүлденуі адамның рухани әлемін поэтикалық әрі эмоционалдық түрде бейнелеу қажеттілігімен тығыз байланысты болды. Бах (1685–1750) полифонияның ұлы шебері ретінде 200 кантата, аспаптық концерттер, орган мен клавирге арналған шығармалар жазып, неміс көркем дәстүрінің демократиялық арнасына жақын тұрды. Бах пен Гендель өнері Ағарту дәуіріндегі рухани еркіндіктің көрінісі ретінде бағаланды.
Моцарттың (1756–1791) көпқырлы шығармашылығы Ағарту дәуірінің жалпы сипатымен сабақтас: ол классикалық формаларды жаңартып, операға да, симфонияға да психологиялық даралық әкелді. «Фигароның үйленуі», «Дон Жуан», «Сиқырлы флейта» сияқты опералары, көптеген симфониялары, сонаталары мен атақты «Реквиемі» дәуір эстетикасының биік көрінісі болды.
Дәуірдің қорытындысы: мәдениет туралы жаңа түсінік
Жаңа өмір салты мен жаңа ойлау түрі мәдениеттің жаңа типін қалыптастырып, көркем қызметтің эстетикалық ұстанымдарын түбірімен өзгертті. Еуропа елдері арасында идеялар мен шығармашылық жетістіктер алмасуы күшейді: білімді адамдар шеңбері кеңейіп, ұлттық зиялы қауым қалыптаса бастады. Бұл мәдени алмасу адамзат қоғамының мәдени бірлігі туралы түсініктердің таралуына жол ашты.
XVIII ғасыр өнерінің екі кезеңі
I кезең (1740–1750-жылдардың ортасына дейін)
Кеш барокко формаларының аяқталуы және рококо бағытының бөлініп шығуы.
II кезең
Өзгерген классицизм идеалдарының қайта оралуы, предромантизм мен сентиментализмнің тууы және олардың келесі жүзжылдыққа ұласуы.
Ағартушылық дәуірде «мәдениет» сөзі алғаш рет нақты әрі кең танылған терминге айналды: оның мәнін тек жоғары білімді орта ғана емес, қарапайым адамдар да талқылай бастады. Философтар әлем негізі идеялар үштігі — ақиқат, жақсылық, сұлулық — екенін мойындағаннан кейін, қоғамдық ой мен көркем шығармашылық өкілдері мәдениеттің дамуын ақыл-парасатпен, адамгершілік-этикалық бастаумен немесе өнермен байланыстыра түсіндірді.
Шындықтан қашу мен оны қабылдамау тенденцияларынан романтизм туды, ал әлеуметтік шындыққа жеке өмірді қарсы қою сентиментализмде айқын байқалды. Бұл бағыттардың қалыптасуына Ағартушылық дәуірдің гуманистік атмосферасы және гармониялы тұлға идеалына ұмтылыс мүмкіндік берді. Ағартушылық ғасыр кейінгі мәдени дамуға күшті әсер еткен, әлемді өзінше көрудің жаңа үлгісін қалыптастырды.
Дәуірдің экономикалық және әлеуметтік-саяси өзгерістері мәдениет пен өнердің барлық саласына ықпал етіп, жаңа тарихи кезеңнің рухани іргетасын қалады.