Мемлекеттік органдарды басқару әрекетіне байланысты өкімет өкілдері мен басқа адамдарға қарсы қылмыстар

Басқару тәртібіне қарсы қылмыс деп мемлекеттік кәсіпорынның, мекеменің, ұйымның басқару саласындағы бірқалыпты әрі дұрыс қызметін бұзатын, қылмыстық заңда көзделген қоғамға қауіпті әрекетті немесе әрекетсіздікті айтамыз.

Жаңа Қылмыстық кодексте енгізілген жаңа құрамдар

Жаңа Қылмыстық кодексте осы санаттағы қылмыстар қатарына бірнеше жаңа бап енгізілді:

Жауапты мемлекеттік лауазымды иеленушіге қатысты қолданылатын қауіпсіздік шаралары туралы мәліметтерді жария ету (322-бап).
Мемлекеттік туды заңсыз көтеру (329-бап).
Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасын құқыққа қарсы өзгерту (331-бап).
Шет мемлекеттердің саяси партиялары мен кәсіптік одақтарына жәрдем көрсету (338-бап).

Бұрынғы кодексте болған, бірақ жаңа кодексте қарастырылмаған құрамдар

Бұрынғы Қазақ ССР Қылмыстық кодексінде көрсетілген бірқатар құрамдар жаңа кодексте қылмыс ретінде сақталмаған. Атап айтқанда:

Қоғамдық тәртіпті бұзатын топтасқан әрекеттерді ұйымдастыру немесе оған белсене қатысу
Көлік қызметкерін қызметтік міндетін орындауға мәжбүрлеу
Шекаралық өңірге/аймаққа бару және сонда мекендеу ережелерін бұзу
Паспорт жүйесі ережелерін бұзу
Шетелдік азаматтар мен азаматтығы жоқ адамдардың болу және транзит ережелерін қасақана бұзу
Әскери міндеттінің әскери есептен бұлтаруы
Оқу немесе тексеру жиындарынан бұлтару
Азаматтық актілерді тіркеу туралы заңдарды бұзу

Ескерту

Бұрынғы кодекстің 180-2-бабындағы әкімшілік бақылау ережелерін қасақана бұзу әрекеттері жаңа Қылмыстық кодекстің 362-бабында көзделген сот үкімін, сот шешімін немесе өзге де сот актісін орындамау құрамымен қамтылатындықтан, енді жеке құрам ретінде көрсетілмейді.

Топтық объект: басқару тәртібі

Қылмыстық кодекстің 14-тарауындағы қылмыстардың топтық объектісі — басқару тәртібі. Ол мемлекеттік ұйымдастырудың, мекемелердің, кәсіпорындардың және шаруашылық жүргізуші субъектілердің басқару саласындағы дұрыс қызметін қамтамасыз ететін қоғамдық қатынастардың жиынтығын білдіреді.

Ұқсас, бірақ бөлек: екі қылмыс тобы

Басқару тәртібіне қарсы қылмыстар мен мемлекеттік қызмет мүдделеріне қарсы қылмыстар сырттай ұқсас көрінуі мүмкін. Алайда олар объектісі және субъектісі бойынша ажыратылады.

Негізгі айырмашылықтар

Топтық объект: Басқару тәртібіне қарсы қылмыстар — мемлекеттік немесе мемлекеттік емес органдардың басқару саласындағы дұрыс, бірқалыпты қызметі. Ал мемлекеттік қызмет мүдделеріне қарсы қылмыстар — мемлекеттік аппараттың тұтастай дұрыс әрі бірқалыпты қызметі.
Субъект: Басқару тәртібіне қарсы қылмыстардың субъектісі — жай адамдар да, лауазымды адамдар да болуы мүмкін. Мемлекеттік қызмет мүдделеріне қарсы қылмыстардың субъектісі — мемлекеттік аппараттың лауазымды адамы немесе мемлекеттік қызметші.

Құқықтық сипаттамалары (құрамы)

Объектілер

Тікелей объект — басқару саласындағы қоғамдық қатынастардың нақты түрлері.
Қосымша тікелей объект — адамның өмірі, денсаулығы, ар-намысы, адамгершілігі және қауіпсіздігі болуы мүмкін.
Кейбір құрамдарда қылмыстың заты (317, 323–325, 331-баптар) және жәбірленуші (318–322, 327-баптар) көрсетіледі.

Құрам, орын, зардап

Негізінен формальдық құрам тән.
322-баптың 2-тармағы және 331-баптың 2-тармағында міндетті белгі ретінде ауыр зардаптардың болуы талап етіледі.
330 және 331-баптарда міндетті белгі ретінде қылмыс жасалған орын көрсетіледі.

Субъективтік жағы

Бұл қылмыстар қасақаналықпен жасалады.
Қылмыстық ниет пен мақсат кейбір құрамдар үшін міндетті белгі (318, 320, 321, 322-баптар).

Субъект

Жалпы субъект — 16 жасқа толған кез келген адам.
326-бап бойынша субъект арнаулы: әскери қызметтен жалтарған адам.
331-баптың 2-тармағында субъект ретінде бірнеше рет қылмыс жасаған адам қарастырылады.

Түрлері: тікелей объектілеріне қарай жіктелуі

Тікелей объектілеріне байланысты басқару тәртібіне қарсы қылмыстар бірнеше топқа бөлінеді.

1) Мемлекеттік органдардың басқару қызметіне байланысты қылмыстар

Қазақстан Республикасы Президентінің ар-ұжданы мен қадір-қасиетіне қол сұғу және оның қызметіне кедергі жасау.
Депутаттың ар-ұжданы мен қадір-қасиетіне қол сұғу және қызметіне кедергі жасау.
Өкімет өкілін қорлау.
Өкімет өкіліне қатысты күш қолдану.
Жауапты мемлекеттік лауазымды иеленушіге қатысты қолданылатын қауіпсіздік шаралары туралы мәліметтерді жария ету.

2) Мемлекеттік шекараның мызғымастығына қарсы қылмыстар

Қазақстан Республикасының күзетілетін мемлекеттік шекарасынан әдейі заңсыз өту.
Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасын құқыққа қарсы өзгерту.

3) Ресми құжаттар мен мемлекеттік наградалардың айналым тәртібіне қарсы қылмыстар

Ресми құжаттарды және мемлекеттік наградаларды сатып алу немесе өткізу.
Құжаттарды, мөртаңбаларды, мөрлерді ұрлау немесе бүлдіру.
Жалған құжаттарды, мөртаңбаларды, мөрлерді, мөрқағаздарды, мемлекеттік наградаларды қолдан жасау, дайындау немесе өткізу.

4) Әскери қызметке шақырылу тәртібіне қарсы қылмыстар

Әскери қызметтен жалтару.

5) Мемлекеттік рәміздерге қарсы қылмыстар

Қазақстан Республикасының Мемлекеттік туын, Мемлекеттік елтаңбасын немесе Мемлекеттік әнұранын қорлау.
Мемлекеттік туды заңсыз көтеру.

6) Басқару тәртібін қамтамасыз ететін жекелеген ережелерге қол сұғатын қылмыстар

Өзінше билік ету.
Жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын өкімет өкілінің немесе лауазымды адамның атағын өз бетінше иелену.
Қызыл Жарты ай және Қызыл Крест эмблемалары мен белгілерін заңсыз пайдалану.
Байланыс желілерін күзету ережелерін бұзу.
Жиналыстарды, митингілерді, пикеттерді, көше шерулерін және демонстрацияларды ұйымдастыру мен өткізу тәртібін бұзу.
Төтенше жағдай кезінде тыйым салынған ереуілге басшылық жасау, кәсіпорынның немесе ұйымның жұмысына кедергі келтіру.
Қоғамдық бірлестік мүшелерінің мемлекеттік органдардың қызметіне заңсыз араласуы.
Заңсыз қоғамдық бірлестіктер құру немесе олардың қызметіне қатысу.
Шет мемлекеттердің саяси партиялары мен кәсіптік одақтарына жәрдем көрсету.