Шығындарды қосу арқылы немесе шығындар көлемін анықтап, пайыздық үлесімен анықтау
Құрылыс өндірісінің есепке ықпал ететін ерекшеліктері
Құрылыс өндірісі технологиясы шаруашылық субъектілерінде аналитикалық және синтетикалық есепті ұйымдастыруға тікелей әсер ететін өзіне тән ерекшеліктерге ие. Құрылыс жермен тікелей байланысты: өндірілген өнім сол орында қалады, ал жұмысшылар бригадасы мен құрылыс техникасы жаңа объектілерге кезең-кезеңімен ауысып отырады. Жұмыс күші мен техниканы көшіру қосымша шығындарды туындатады.
Кейбір шығындар (құрылыс машиналары мен механизмдерін монтаждау немесе монтаждан алу) алдымен есепте жинақталып, кейін тиісті кезеңдер бойынша есеп объектілеріне бөлінеді. Өндірістік процесті ұйымдастыру және құрылыс жұмыстары кезінде есептік жазбалардың қалыптасуы келісімшарт талаптарына айтарлықтай тәуелді.
Ұзақ цикл және аяқталмаған өндіріс
Құрылыс өнімін өндіруге ұзақ уақыт қажет; жоба бірнеше жылға созылып, бірнеше есептік кезеңді қамтуы мүмкін. Көп объектіде бір мезгілде түрлі жұмыстардың жүруі аяқталмаған өндіріс қалдықтарының едәуір болуына әкеледі.
Метеожағдай және қысқы үстемелер
Ашық алаңда өзгермелі метеорологиялық жағдайда жұмыс жүргізу құрылыс процесіне қатты әсер етеді. Қыс мезгілінде еңбек, материалдар, жылу және электр энергиясы көбірек жұмсалады; мұндай қосымша шығындар бухгалтерлік есепте міндетті түрде көрсетілуі тиіс.
Материалдарды сақтау мен шығынды нақтылау
Құрылыс алаңында көптеген материалдар (мысалы, кірпіш, құм) ашық жерде сақталады. Ұзақ сақталу барысында ауа райының әсерінен сапасы төмендеп, тұтыну құны кемиді. Кей жағдайларда материалдар ай ішінде құжатсыз беріліп кетуі мүмкін, сондықтан нақты шығынды дұрыс көрсету үшін ай сайын түгендеу (инвентарлық есептеу) жүргізу қажет. Бұл өз кезегінде қосымша еңбек уақытын талап етеді.
Күрделі орындалу шарттары
Құрылыс-монтаж жұмыстары кейде күрделі жағдайларда орындалады: көлік жете алмайтын аймақтарда, жұмыс істеп тұрған кәсіпорын аумағында, электр желілеріне жақын жерлерде. Мұндай ерекшеліктер қауіпсіздік, логистика және шығындарды есепке алу тәртібін күрделендіреді.
Мердігерлік жүйе және келісімшарттардың рөлі
Құрылыс басқа өндіріс түрлерімен өзара байланыстарының күрделілігімен ерекшеленеді. Бір алаңда бір мезгілде жалпы құрылыстық, мамандандырылған және қосымша жұмыстар қатар жүргізілуі мүмкін. Технологиялық процесс, әдетте, бас мердігердің басқаруымен ұйымдастырылады: ол тапсырыс берушімен келісімшарт жасап, белгілі жұмыстарды орындау үшін мамандандырылған кәсіпорындарды тартады (субмердігерлік).
Тапсырыс беруші, бас мердігер және субмердігер қатысатын қатынастар жүйесі күрделі болғандықтан, бухгалтерлік есепте дұрыс әрі жүйелі түрде көрсетілуі қажет.
Бағаның түрлері
- Нақты (бекітілген) баға: жұмыстың құны тараптармен алдын ала келісіліп, шартта бекітіледі.
- Ашық баға: құрылыс барысындағы нақты шығындар өтеледі.
Есептеудің логикасы
Түсім мен шығындар келісімшартқа байланыстырылып, есепті кезеңдер бойынша орындалған жұмыс көлеміне сәйкес біркелкі бөлінуі тиіс. Бұл ұзақ мерзімді келісімшарттарда қаржылық нәтижені бұрмаламауға көмектеседі.
Келісім түрлері
- Бекітілген баға: белгілі шекте баға шығындардың өзгеруіне қарай құбылуы мүмкін.
- «Шығын + пайыз»: шығындар анықталып, үстеме пайызбен есептеледі.
Мердігерлік ұйымдардың жіктелуі
Капиталды құрылыста жұмысты ұйымдастырудың негізгі формасы — мердігерлік тәсіл. Құрылыс өнімінің күрделілігі мен ресурстарды бір ұйым ішінде толық шоғырландырудың шектеулілігі кәсіпорындардың мамандануына және лицензиясы бар бас мердігердің жетекшілік рөлін айқындауға алып келеді.
Жұмыс түріне қарай: жалпы құрылыстық және мамандандырылған кәсіпорындар.
Келісім қатынастарына қарай: бас мердігер және субмердігер.
Байланыс ұзақтығына қарай: тұрақты және жылжымалы субмердігерлер.
Жылжымалы құрылымдар: құрылыс көлемі артқанда белгілі аумақта уақытша жұмыс орындауға құрылады.
Шоттар жүйесі және шығындарды топтастыру
Құрылыс ұйымдарында шығындардың деңгейін бақылау және талдау үшін олар құрылыс бөлімдеріне, жеке бөлімшелерге және жұмыс түрлеріне қарай топтастырылады. Өндірістік есеп шоттарының құрамында, атап айтқанда, мына шоттар қолданылады: 8110 Негізгі өндіріс, 8210 Меншікті өндірістің жартылай фабрикаттары, 8310 Қосалқы өндірістер, 8410 Үстеме шығыстар.
Құрылыс кәсіпорындары бухгалтерлік есеп пен қаржылық есептілікті ҚР заңнамасына сәйкес жүргізуге міндетті.
Кәсіпорын тәжірибесі: «Строймонтаж-Қызылорда» ЖШС
Есеп саясатының кей элементтері
- Бухгалтерлік есеп журнал-ордерлік формада жүргізіледі.
- Күрделі салымдар, қайта құру және модернизация амортизация, таза табыс немесе ұзақ мерзімді несиелер есебінен жүзеге асырылады.
- Материалдық емес активтер бастапқы құн бойынша бағаланып, тозу ай сайын бекітілген нормаға сай есептеледі.
Тауарлы-материалдық қорлар (ТМҚ)
- Есеп қоймалық карточкалар мен типтік құжаттар негізінде жүргізіледі.
- Өзіндік құн сатып алу бағасы мен көліктік-дайындау шығындарынан құралады.
- ТМҚ орташа құн әдісімен бағаланады.
Тапсырыс беруші материалдары және баланстан тыс есеп
Егер келісімшарт бойынша тапсырыс беруші мердігерге өз материалдарын берсе, олар баланстан тыс шотта есепке алынады. Материалдарды пайдалану актімен рәсімделіп, төленуге тиісті материалдар сомасы тиісті тәртіппен шегеріледі.
Өз қажеттілігі үшін құрылыс
Шығындар 8110 «Негізгі өндіріс» шотында жинақталады; мұнда кәсіпорын шығындарымен қатар субмердігерлер орындаған жұмыстардың шығындары да енгізіледі. Ай соңында 8110 шоттың қалдығы 2930 «Аяқталмаған құрылыс» шотына ауыстырылады. Бұл шот басқарушылық есеп пен қаржылық есепті байланыстыратын жинақтаушы рөл атқарады.
Құрылыс аяқталғаннан кейін:
- сатуға арналса — 1320 «Дайын өнім» шотына;
- негізгі құрал ретінде пайдаланылса — тиісті түрде негізгі құралдар есебінде кірістеледі.
Тура тапсырыс (мердігерлік мәміле)
Нысан тапсырыс бойынша салынғанда, шығындар 8110 шотында қалыптасады. Орындалған жұмыстар бойынша акт (№ 2 нысан) негізінде шығындар 7010 «Сатылған өнімнің өзіндік құны» шотына есептен шығарылады. Осы қағида субмердігерлік кәсіпорындарда да қолданылады.
Көліктік-дайындау шығындарын дұрыс көрсету
ТМҚ өзіндік құнына сатып алуға жұмсалған шығындармен қатар оларды жеткізуге байланысты көліктік-дайындау шығындары және қажетті қалыпқа келтіру шығындары кіреді. Құрылыс алаңына еңбек құралдары мен материалдарды тасымалдау шығындарының үлесі жоғары; оларды дұрыс есепке алмау мердігерлік ұйымның қаржылық нәтижесіне әсер етуі мүмкін.
Тәжірибеде кейде есепті жеңілдету үшін жеткізуге жұмсалған шығындар үстеме шығындар құрамына енгізіледі. Бірақ бұл тәсіл есепті кезеңде материалдар толық пайдаланылмаған жағдайда, қалдыққа тиесілі көліктік-дайындау шығындарын да ағымдағы шығын ретінде көрсетіп, кезең шығындарын негізсіз арттыруы ықтимал. Сондықтан сатып алынатын материалдардың өзіндік құнына тасымалдаушы қызметі шығындарын енгізіп, нақты өзіндік құн бойынша есеп жүргізілсе, көліктік-дайындау шығындарын жеткізілген материал түрлеріне келісімшарттық баға, саны, көлемі немесе салмағына пропорционалды бөлу қажет.
Қойма есебі, құжат айналымы және журнал-ордер
Құрылыс кәсіпорындары орталық қоймадағы материал қорларының синтетикалық және аналитикалық есебін 1300 «Материалдар» бөлімшесінің шоттарын қолдана отырып жүргізеді. Материалдық-техникалық жабдықтауда өндірістік-технологиялық кешеннің арнайы басқармасын тарту мүмкіндігі де кездеседі: олар жабдықтаушылармен келіседі, жеткізуді бақылайды және делдалдық қызмет үшін сыйақы алады.
Келіп түсу тәртібі
Жабдықтаушылардан алынған шоттар жүк құжаттарымен бірге келіп түсетін жүктерді есепке алу журналында тіркеледі. Материалдарды тасымалдаушыдан немесе жабдықтаушы қоймасынан қабылдау экспедиторға берілген сенімхат негізінде орындалады. Құжат деректерімен сәйкессіздік болса, материалдарды қабылдау туралы акт жасалып, бір данасы бухгалтерияға, екіншісі жабдықтаушыға наразылық білдіруге негіз болады.
Аналитикалық есеп және бастапқы құжаттар
Орталық қоймадағы аналитикалық есеп номенклатуралық нөмірлер бойынша қоймалық карточкаларда сандық өлшеммен жүргізіледі. Негізгі құжаттар: кіріс ордері, қабылдау актісі, коммерциялық акт, лимитті-заборлық карта, талап-акті, тауарлы-көліктік накладной және т.б.
№ 6 журнал-ордер және бірізді қағидаттар
Келіп түсетін жүктер журналындағы тіркеу нөмірі көрсетілген акцепттелген шоттар және қоймаға материалдардың түсуін растайтын құжаттар № 6 журнал-ордерді толтыруға негіз болады. Жүргізу қағидаттары: аналитикалық және синтетикалық есепті қатар жүргізу, хронологиялық тәртіп сақтау, сондай-ақ 3310 «Жабдықтаушылармен және мердігерлермен есеп айырысу» шоты бойынша сызықтық-позициялық әдіспен көрсету.
Өндіріске босату: бақылау және құжаттар
Алдын ала бақылау
Материалдық қажеттілік мөлшерін шектеу үшін жүргізіледі. Босату мөлшерлік карталар және толықтыру ведомостары арқылы реттеледі.
Ағымдағы бақылау
Қоймадан өндіріске күнделікті босату кезінде жүзеге асырылады және жауапты тұлғалардың тәртібіне тәуелді.
Кейінгі бақылау
Есепті кезең соңында жасалады. Негіз ретінде М-29 және М-19 нысандарындағы есептер қолданылады.
Материалдарды босатудың бухгалтерлік жазбалары
Материалдарды өнім дайындауға, жұмыстар орындауға, қызмет көрсетуге және басқа мақсаттарға босату бастапқы құжаттармен рәсімделеді және жауапты тұлғалардың материалдық есебі негізінде есепте мынадай жазбалармен көрсетіледі:
| Дебет | Кредит | Мазмұны |
|---|---|---|
| 2930, 8010, 8030, 8040 | 1310, 1350 | Материалдарды өндіріске (аяқталмаған өндіріс, негізгі/көмекші өндіріс, үстеме шығындар) босату. |
Серіктестікте көбіне М-28 және М-28А лимиттік-заборлық карталары қолданылады: олар құрылыс басталғаннан аяқталғанға дейін объектіге материал босатуды бақылауға арналған.
Бөлшектеуден алынған материалдар
Үйлерді, ғимараттарды немесе құрылыстарды бұзу/бөлшектеу нәтижесінде алынған іске жарамды материалдарды кіріске алу үшін М-35 нысанындағы акт толтырылады.
М-19А айлық карточкасы
Құрылыс басындағы бөлімшелерде кейде қоймалық-сорттық карточканың орнына М-19А нысанындағы айлық карточка толтырылады: онда материалдардың кірісі, босатылуы және қалдығы бастапқы құжаттар негізінде көрсетіледі.
Тәуекел аймағы: құжатсыз босату
Кей бөлімшелер құрылысқа жұмсалған материалдарға босату құжатын рәсімдемей, бухгалтерияға есеп мәліметтерін ғана береді. Мұндайда есепке құрылысқа пайдаланылған материалдардың бастапқы құжаттары тіркелмей қалуы мүмкін, бұл бақылау мен дәлдікті әлсіретеді.
Тез тозатын заттар және шығындардың құрылымы
Тез тозатын заттар (ТТЗ) және инструменттер
Сатып алынған тез тозатын заттар, инструменттер, төсек жабдықтары, арнайы киімдер және қорғаныс құралдары эксплуатацияға берілгенге дейін 1315 шотының «Қоймадағы көп ретті пайдаланылатын заттар» аралық шотында есепке алынады. Пайдалану мерзімі бір жылдан жоғары заттар негізгі құрал ретінде 2417 шотында есепке алынады.
Өндіріс шығындары және шоттар
Өндіріс шығындарын есепке алу үшін 8110 «Негізгі өндіріс», 8310 «Көмекші өндіріс», 8410 «Үстеме шығындар» шоттары қолданылады. Құрылыс-монтаж жұмыстарының шығындары тікелей, үстеме және басқа шығындарға бөлінеді.
Тікелей шығындардың құрамы
Тікелей шығындар — мердігерлік мәмілемен тікелей байланысты шығындар. Оларға мыналар жатады: материалдық шығындар; негізгі жұмысшылардың еңбекақысы және еңбекақыдан аударымдар; негізгі құралдар мен материалдарды құрылыс учаскесінде орын ауыстыру шығындары; учаскеде пайдалану үшін жалға алынған негізгі құралдар шығындары; жобалау және авторлық бақылау шығындары; үшінші тараптың талаптарын қанағаттандыруға байланысты шығындар.