Африканың жер бедерінің қалыптасуы туралы қазақша реферат
Материктің зоналық құрылымы және жағалаулық жағдай
Африканың зоналық құрылымы, әсіресе материктің біртұтас және рельефі бірсарындылау келетін солтүстік бөлігінде айқын байқалады. Тарихи тұрғыдан алғанда, біздің эрамызға дейінгі ғасырларда-ақ Африканың жағалауы мен ішкі аудандарында Азия мен Солтүстік Африка халықтары (финикиялықтар, египеттіктер, карфагендіктер) қоныстанған. Ерте орта ғасырда Шығыс және Солтүстік Африкаға Аравия түбегінен арабтар келді.
Атлант мұхитының ықпалы
Атлант мұхиты Африканың батысын шайып, жағалаудағы ең ірі шығанақтың бірі — Гвинея шығанағын қалыптастырады. Батыс жағалау аз жырымдалған, оның бойымен ені шамамен 100 км-ге дейін жететін тар материктік қайраңдар созылады.
Жағалаудың суасты бедері
Қайраңның тік қия беткейі суасты үстірттеріне ұласып, оларды бір-бірінен шұңғымалар бөліп тұрады. Орта Атлант жотасының шығысында Африкаға қарсы жатқан қазаншұңқырлар жүйесінде тереңдік 3000–7200 м аралығында өзгереді (Канар, Жасыл Мүйіс, Гвинея, Ангола, Кап, Агульяс).
Мұхит ағыстары: температура мен тұздылықтың таралуы
Мұхит ағыстары Африка жағалауларындағы беткі сулардың температуралық өрісіне едәуір әсер етеді: температураның экватордан солтүстікке және оңтүстікке қарай жалпы төмендеу заңдылығын өзгертіп отырады. Суық ағыстардың айқын байқалуы және тереңдегі салқын сулардың көтерілуі (апвеллинг) салдарынан экватордан оңтүстікке қарайғы жағалаулық сулардың температурасы осы ендіктердің орташа мәнінен шамамен 5–7°С төмен болуы мүмкін.
Мысалдар мен сандық көрсеткіштер
- Оңтүстік Пассат ағысының бастауында тамызда су температурасы +22…+25°С шамасында.
- Гвинея ағысының сулары +28°С-қа дейін жылынады.
- Солтүстік-батыс жағалауда жылдық орташа температура +4…+20°С аралығында.
- Оңтүстік-батыста орташа температура шамамен +15°С, қыста +2°С-қа дейін төмендеуі мүмкін.
Атланттағы тұздылық
Африка жағалауындағы Атлант суларының тұздылығы әдетте мұхиттың қалыпты тұздылығына жақын. Алайда пассат белдеуіндегі шөлдерге (әсіресе Сахараға) қарама-қарсы жатқан акваторияда тұздылық 37‰-ке дейін жетеді, ал Азор аралдарынан оңтүстік-батысқа қарай 37,9‰-ке дейін артады. Бұл — ашық мұхиттағы ең жоғары көрсеткіштердің бірі.
Температуралық түзетулер
Суық ағыстар мен апвеллинг жағалау климатына жанама ықпал етеді: теңіз үстіндегі ауа массалары салқындап, тұманды күндер жиілейді, жауын-шашынның кеңістіктік таралуы өзгереді. Бұл құбылыстар әсіресе батыс жағалауда айқын сезіледі.
Үнді мұхитының солтүстік-батысы: түп бедері және ағыстар жүйесі
Африканың шығысы мен оңтүстік-шығысын жиектейтін Үнді мұхитының солтүстік-батыс бөлігі Гондвананың ыдырауы нәтижесінде, бордан кейінгі кезеңде қалыптасты. Бұл аймақ мұхит түбінің айқын ойлы-қырлылығымен және тереңдіктердің күрт ауысуымен сипатталады. Оны мұхиттың өзге бөліктерінен Аравия–Үнді суасты жотасы бөліп тұрады.
Қазаншұңқырлар мен жоталар
Бұл белдеуде тереңдігі 5000 м-ден асатын қазаншұңқырлар кездеседі (Сомали, Мадагаскар, Мозамбик). Қазаншұңқырларды бөліп тұратын суасты жоталарының шыңдарын вулкандық және маржандық аралдар құрайды (Маскарен және т.б.). Кейбір жоталар материктік типтегі жер қыртысынан тұрып, Гондвана құрылымдарының қалдығы ретінде қарастырылады.
Пассат және муссон циркуляциясы
Үнді мұхитының солтүстігі мен солтүстік-батысында ағыстар жүйесін субэкваторлық және тропиктік белдеулердің пассаттық әрі муссондық айналымы айқындайды. Экватордан оңтүстікке қарай Африка жағалауы бойымен және Мозамбик пен Игольный мүйісі маңында жылы ағыстар өтеді.
Игольный мүйісі ағысы және Сомалий ағысы
Игольный мүйісі ағысы — Дүниежүзілік мұхиттағы ең тұрақты әрі күшті ағыстардың бірі. Ол Оңтүстік Пассат ағысынан қалыптасып, оңтүстік жарты шардың қысы кезінде Оңтүстік-Шығыс Африка жағалауында су температурасын +20°С және одан жоғары деңгейде ұстап тұруға ықпал етеді.
Экватордан солтүстікке қарай муссондық Сомалий ағысы әрекет етеді: солтүстік жарты шардың жазында оңтүстік жарты шардан салыстырмалы салқын суларды алып келеді, ал қыста солтүстіктен жылырақ сулар жеткізеді.
Жалпы алғанда, Үнді мұхитында 10° солтүстік ендіктен солтүстікке қарай жыл бойы су температурасы үлкен тереңдіктерге дейін жоғары болып қалады. Ең жылы кезеңі — мамыр (+27…+29°С). Африка жағалауындағы тұздылық әдетте 35–36‰.
Африка платформасы және Гондвана мұрасы
Африка түгелге жуық (солтүстік-батыс және оңтүстік таулы шет аймақтарын қоспағанда) біртұтас платформалық құрылымға — Африка платформасына жатады. Ол ежелгі суперматерик Гондвананың құрамында болған. Гондвананың қалыптасуы архей мен протерозой бойы жүріп, байкалдық тектоникалық кезең аяқталғаннан кейін палеозойдың басында ірі құрлықтық массив ретінде айқындалды.
Оқшаулану және бөлшектену
Африка платформасының кейінгі дамуы Гондвананың ыдырауымен, Африка–Аравия платформасының оқшаулануымен, әрі қарай Африка және Аравия платформаларына бөлінуімен байланысты. Сол кезеңде-ақ қазіргі солтүстік шекараның Тетис тектоникалық зонасымен шектелуі анық болды.
Солтүстік пен оңтүстіктің айырмашылығы
Платформаның шағын солтүстік бөлігі палеозойдың басында негізінен теңіздік режимде болған, ал мезозойда континенттік ылғал жинау аймағына (Сахара плитасы) айналды. Оңтүстік және шығыс бөліктері постпротерозой бойы көбіне көтерілулермен сипатталды. Шекара шамамен Камеруннан Қызыл теңіздің солтүстігіне дейінгі аралықпен өтеді.
Палеозой–мезозой: теңіз басуы, аридтену және мұзбасу
Африканың солтүстігінде теңіздің ең кең таралуы палеозойдың бірінші жартысында байқалды. Карбонның орта шенінен бастап теңіз деңгейі төмендеп, қызыл түсті қабаттардың жиналуымен қатар аридтік жағдайлар кеңейді. Осы кезеңде Жерорта теңізі геосинклиналында тау түзілу үдерістері күшейіп, Сахара синеклизаларындағы тұнба қабаттарының қатпарлануы соның жаңғырығы ретінде көрінді.
Оңтүстіктегі шөгінді жиналу және Кап аймағы
Бұл уақытта Африканың оңтүстігінде денудация басым болды. Иілу мен шөгінді жиналу, әсіресе, қалың континенттік «Кап» формациясы қалыптасқан аймаққа тән еді. Палеозойдың соңында платформа жаппай көтеріліп, кең ауқымды мұзбасу жүрді. Мұздық және сулы-мұздық шөгінділер Двейка сериясын құрап, кей жерлерде қалыңдығы 300 м-ге дейін жетті.
Ойыстардың толуы
Двейка шөгінділері материктің оңтүстігіндегі иіндерді — Кап, Калахари және Конго ойыстарын толтырды. Олардың үстінде Карру формациясының қалың континенттік қабаттары жиналды.
Мұзданудың орталықтары
Мұзданудың негізгі орталықтары Конгоның шығысына қарай орналасқан ежелгі массивтер алабында, сондай-ақ Нубия–Аравия қалқанында шоғырланды.
Триас–юра: қатпарлану, вулканизм және көтерілулер
Карру формациясының жиналуы триас бойы жалғасты. Бір мезгілде оңтүстікте Кап формациясы қабаттары қатпарланып, көтеріліп, Кап таулары жүйесі қалыптасты. Жоғарғы триас пен юраның басында тектоникалық әрекет күшейіп, Африканың оңтүстігі, шығысы және солтүстік-батысында ауқымды вулканизммен аяқталды.
Юра–бор: көтерілу, жарылымдар және қазіргі контурдың қалыптасуы
Юра бойы және бордың басында Африканың көп бөлігі көтерілді. Ойыстарда континенттік шөгінділер жиналып, граниттер мен карбонаттық жыныстар интрузия түрінде еніп, кимберлит түтікшелері пайда болды. Осы кезеңде әуелі Үнді мұхиты, кейін Атлант мұхиты аумағында ажырау мен жарылымдар күшейіп, мұхиттық шеткі иіндердің пайда болуына байланысты қазіргі Африка контуры қалыптасты.
Трансгрессиялар және шөгінділер
Бордың екінші жартысында және эоценде Сахара плитасын теңіз қайта басып, нәтижесінде Жерорта теңізі Гвинея шығанағының шығысымен байланысқан кезеңдер болды. Теңіз Нубия–Аравия қалқанының шегіне дейін жетіп, сондай-ақ материк пен Мадагаскардағы Үнді мұхиты жағалауын қамтыды. Теңіздік шөгінділер ішінде карбонатты және терригендік тұнбалар басым болды.
Кайнозойдың басы: ылғалды тропик және органикалық дүниенің қалыптасуы
Бордың екінші жартысында және кайнозойдың басында Африкада ылғалды әрі ыстық тропиктік климат жағдайлары орнықты. Бұл тропиктік бай орман флорасының және тропиктік омыртқалы жануарлар фаунасының таралуына қолайлы болды. Құрлық бетінде гидроморфты қызыл түсті қабық кеңінен қалыптасты. Мұндай жағдайлар тек орталық аудандарда ғана емес, материктің солтүстік және оңтүстік бөліктерінің бірқатар аймақтарына да тарады.
Биогеографиялық байланыстар
Түр құрамының қалыптасуына Африка–Мадагаскар–Австралия арасындағы бұрынғы байланыстардың іздері (бор дәуіріне дейінгі кезеңдер), сондай-ақ Оңтүстік Америкамен қатынастардың түпкілікті үзілуі (кейнезойдың басы) әсер етті. Бұдан бөлек, Аравия арқылы Еуразиямен байланыс кайнозой бойы жалғасып, әсіресе флораның қалыптасуына ықпал жасады.
Фаунаның ерекшелігі
Африканың фаунасы палеогеннен бастап бүгінге дейін өзіндік сипатымен ерекшеленеді: оқшаулану, климаттық ауысулар және рельефтің қайта құрылуы жануарлар әлемінің даму бағытын айқындады.
Эоцен–олигоцен: неотектоникалық кезеңнің басталуы
Эоценнің соңы мен олигоценнің басында Африканың басым бөлігін, әсіресе оңтүстік және шығыс аймақтарын қарқынды тектоникалық қозғалыстар қамтыды. Қазіргі табиғат жағдайының қалыптасуы тұрғысынан бұл — материк дамуының ең маңызды соңғы кезеңдерінің бірі. Осы уақыттағы көтерілулерді, вулканизмді және опырылымдардың (жарылым-жырымдардың) пайда болуын Африка үшін неотектоникалық кезеңнің бастауы деп қарастыруға болады.
Климаттың құрғауы және ландшафттың өзгеруі
Осы мезгілде тропиктен тыс аудандарда климаттың құрғақтануы күшейді: тропиктік органикалық дүние экваторға қарай шегінді, гидрофиттер азайып, құрғақшылыққа төзімді өсімдіктер мен жануарлар көбейді. Гидроморфты қызыл түсті қабықтарды біртіндеп карбонатты қабықтар алмастыра бастады.
Үрдіс
Құрғақтану
Жауын-шашынның азаюы мен буланудың артуы кең аймақтарды қамтыды.
Биота
Экваторға ығысу
Тропиктік түрлер ареалы тарылып, ксерофиттер үлесі артты.
Топырақ-жамылғы
Қабықтардың ауысуы
Қызыл гидроморфты қабықтар карбонатты қабықтармен алмасты.