Кенжеқожаның термесі
Толғау: ойлы мазмұн, сазды мақам
Эпикалық дәстүр тудырған жанрлардың бірі — толғау. Оның мазмұны ойлы, мақамы сазды келеді. Толғау — өмір мен тіршілік туралы терең ойға, толғанысқа құрылған шығарма.
Асан Қайғы толғауларынан
Құйрығы жоқ, жалы жоқ,
Құлан қайтіп күн көрер?
Аяғы жоқ, қолы жоқ,
Жылан қайтіп күн көрер?
Бұл жолдардың астарындағы ой — терең. Толғау көбіне осындай философиялық сұрақтар арқылы адамды толғанысқа жетелейді.
Қазақтың от тілді, орақ ауызды жырауларының бірі — Бұқар жырау. Ол Абылай хан тұсында өмір сүрген. Жырларына қарағанда, Бұқар — Абылайдың сыншысы да, ақылшысы да болған. Ел туралы толғанғанда, ханның жеке басындағы кемшіліктерді де жасырмай айтады.
Бұқардың Абылайға айтқан қатал сыны
Бұқар жырау Абылайға: биліктің қызығына түсіп, еліне қиянат жасамауды ескертеді. Кеше ғана Түркістандағы Әбілмәмбет ханның қызметінде болғаныңды, Төле бидің түйесін баққан күндеріңді еске салады. Ер жетіп, қолына қылыш алып, жауды жеңіп, билікке жеткеніңмен, сол бақты көтере алмай жүргендейсің дейді.
Ол тіпті: «Өзге батырлардан қай жерің артық? Қабанбайдан бұрын қай жауды жусатып едің? Тегің кімнен артық?» деп, Абылайдың тегі мен беделіне дейін шаппай өтетін қатал сөз айтады.
Жыраудың сабырға шақырғаны
Ашуланба, Абылай,
Ашулансаң, Абылай,
Көтерермін, көнермін,
Көтеріп қазға салармын.
Өкпеңменен қабынба,
Өтіңменен жарылма…
Басына мұнша көтерген
Жұртыңа жаулық сағынба.
Күнінде мендей жырлайтын,
Тоқсан үште қария
Енді де саған табылмас.
Бұл — толғаудың анық үлгісі: мазмұнына сай мақамы да ойлы, әсерлі, сезімді тереңнен қозғайтын сазға құрылады.
Кейде «толғау» атауымен үлкен эпостық жырлардың бір саласы да аталады. Бұл — жанр табиғатының кеңдігін аңғартатын құбылыс.
Терме: өсиет пен ғибратқа құрылған жанр
Эпикалық дәстүр аясында туған дидактикалық жанрлардың келесі бір тармағы — терме. Толғаумен салыстырғанда, мұның тақырыбы да, әуен-сазы да өзгеше.
Толғау мен терменің айырмасы
- Толғау — қоғамдық мәні бар, күрделі, философиялық тақырыптарға бейім.
- Терме — өмірдің жеке көріністерін жырлауға жақын, әуені жеңілдеу, ойнақы, сазды.
- Терме көбіне термелеп айтылады; негізгі белгісі — өсиет пен ғибрат.
Кенжеқожа термесінен
Жақсыдан шығады сөз жай секілді,
Жаркырап атып тұрған таң секілді.
Ойлайтын елдің қамын ерлерім көп,
Сәулесі көпке түскен шам секілді.
Бұл терме тыңдаушыға терең ой салып, өсиет айтады — терменің басты табиғаты да осында.
Кенжеқожа туралы аңыз-әңгіме
Ертеректе Сыр өңірінің өзбек жерімен шектесетін тұсында Кенжеқожа деген кісі өмір сүріпті. Ол ауыл арасындағы той-думандарда суырыпсалма өнерімен танылған ақын, жырау, термеші екен.
Бір үлкен тойда көкпар, күрес, ат жарыс қатар қызып, саз бен әнге де кезек келеді. Көп ақын-жыраудың ішінен Кенжеқожа өз өнерімен озып шығады. Сонда жұрт оны тағы сынамақ болып: «Жігіттің жақсысы кім? Адамның данышпаны кім?» — деп сұрайды.
Сұраққа жауап ретінде айтылған терме
Жігітті екі мінезді ел демеңіз,
Кеселді екіталай емдемеңіз.
Қабырғасы қисық біткен қапыс қалды,
Түзетіп тезге салып жөндемеңіз.
Алдыңа ата дұшпан келсе-дағы,
Жекіріп жаман сөзбен жерлемеңіз.
Сасқанда ақыл тауып бермегенді,
Данышпан, ақылы мол, кең демеңіз.
Желдірме: жылдам айтылатын, бүгінге жақын жанр
Эпикалық дәстүр тудырған кенже жанрлардың бірі — желдірме. Атауы айтып тұрғандай, бұл — жылдам, «желдіртіп» орындалатын туынды.
Егер толғау мен терме көбіне қазақ халқының эпикалық дәстүрімен тығыз байланысты болса, желдірме бүгінгі күн тақырыбын да жырлай береді. Демек, ол — дамып келе жатқан жанр.
Иса Байзақов және жазып алынған әуен
Желдірмеге дәлел ретінде белгілі ақын әрі сазгер Иса Байзақовтың желдірмелерін атауға болады. Желдірменің әуені жеңіл, сазды әрі ойнақы келеді.
Оны алғаш рет белгілі сазгер Е. Брусиловский жазып алып, нотаға түсірген. Сол кезден бастап Исаның «Желдірмесі» көптеген музыкалық шығармаларға арқау болып келеді.
Эпос айтушылары: дәстүрді жеткізген тұлғалар
Эпикалық жанрлар дәстүр шеңберінде өмір сүреді. Оның көркем үлгілерін бүгінге жеткізгендер — эпос айтушылары: ұзан, жырау, жыршы, термеші.
Көнеден келе жатқан бастау
Эпос айтушыларының көне дәстүрі шамандық наным аясындағы бақсылықтан бастау алады. Ерте заманда шамандар ел басқарған, әскербасы болған; сиқыршы, емші, түс жорушы, жауырыншы қызметін атқарған. Олар жын-пері, аруақтармен тілдеседі деген түсінік қалыптасып, екі дүниенің арасын жалғайтын тұлға ретінде танылған.
Құралдары
Асатаяқ, кепшік, даңғыра, қобыз
Өлшемі
Жыр
Дүниетанымы
Шамандық (тәңірлік)
Орхон жазбаларындағы Тоныкөк — осы типтің көне бір көрінісі ретінде аталады. Ал бақсылардың атасы саналатын Қорқыт қобызда күй тартып, жыр жырлаған.
Жырау мен жыршы ұғымы
Жырау — белгілі бір сюжетті жырға қосатын, суырыпсалма тұлға. Жыршы — сол жырларды орындап, көпшілікке жеткізуші, эпикалық дәстүрді жалғастырушы. Дегенмен, бұл ұғымдардың ара-жігі әрдайым қатаң сақтала бермейді.
Музыкалық эпос және эпостану бағыттары
Музыкалық эпос — ежелгі тайпалардың көркем ойлау жүйесінің белгілі бір сатысында пайда болып, көбіне отбасы, ру, тайпа тәуелсіздігі, ел бүтіндігі секілді этникалық сана аясында туатын күрделі музыкалық-поэтикалық шығарма.
XIX ғасыр: мифологиялық бағыт және тарихи мектеп
Эпостану ғылымында түрлі танымдық көзқарастар, ағымдар мен бағыттар болды. XIX ғасырдағы фольклортануда мифологиялық бағыт пен тарихи мектеп өкілдері эпос мифтік сюжеттерден және тарихи оқиғалардан туады деген пікірді ұстанды.
Ал миграциялық бағыт эпос мәдениеті дамыған бір елде туып, кейін басқа елдерге тарайды деді. Бұл жүйе бойынша эпосты тудыруға бір ғана ел қабілетті де, өзгелері қабілетсіз болып көрінеді. Сондықтан ғылымда бұл бағыт «эпостың ақсүйектілігі» деген бағалауға ие болды.
Кеңес дәуірі: саяси даулар және методологиялық тығырық
Кеңес дәуірінде тарихи мектептің табыстары белгілі деңгейде жалғасын тапты. Бірақ 1940–1950 жылдары «Едіге», «Кітаби-Қорқыт» сияқты эпостық жырларға қатысты саяси дау туып, олардың басым бөлігі ғылыми айналымнан ығыстырылды.
Сол кезеңде қырғыздар «Манастан», түрікмендер «Деде Қорқыттан», өзбектер «Алпамыстан», қазақтар «Қамбар батырдан» басқа эпостарының көбінен бас тартуға мәжбүр болды. 1953 жылдың басында эпос жөніндегі бір жиында М. Ғабдуллин қазақ эпосын феодализм дәуірінің мұрасы ретінде бағалады; сөйтіп «Алпамыс», «Қобыланды» секілді жырлар «халық жауы» деген саяси айыптауларға ілікті. Бұл — эпостану методологиясы тығырыққа тірелген кезең еді.
В. Я. Пропп және жаңа тезис
Осындай кезеңде жаңа ғылыми тезис ұсынған ғалым — В. Я. Пропп. Ол «Русский героический эпос» (Москва, 1955) еңбегінде эпос тарихи оқиғаның ізімен ғана емес, халықтың ой-арманы мен қиялы негізінде де туатынын дәлелдейтін қисын ұсынды.
Кейінгі зерттеулер: тарихилық және тәсілдердің көбеюі
Одан кейін эпостану ғылымы текстологиялық, стадиялық, типологиялық зерттеу тәсілдерін қатар қолдана отырып, эпостың тарихилығы мәселесіне де назар аудара бастады.
Музыкалық фольклорға қатысты еңбектерінде И. И. Земцовский бастаған Ленинград фольклортанушылары музыкалық эпосты тарихи дереккөз ретінде бағалады. Бұл бағыт бүгінге дейін жалғасын тауып келеді.